امتحانات سنتی، با برگههای کاغذی و نظارت مراقبان سختگیر، در آستانه دگرگونی بزرگی قرار گرفتهاند. نسل تازهای از ابزارهای هوش مصنوعی نهتنها روش درس خواندن دانشآموزان را تغییر داده، بلکه آینده کل نظام ارزیابی تحصیلی را زیر سؤال برده است.
با پایان فصل امتحانات ۲۰۲۵ در بریتانیا، در حالیکه هزاران دانشآموز نتیجه آزمونهای GCSE (دیپلم متوسطه) خود را دریافت کردند، بحثهای داغی میان مسئولان آموزشی، استادان و کارشناسان درباره نقش روزافزون هوش مصنوعی در آموزش و امتحانات شکل گرفت. روزنامه گاردین چاپ بریتانیا گزارشی را در این باره تهیه کرده که با هم مرور میکنیم.
معلم خصوصی خستگیناپذیر
امروز بسیاری از دانشآموزان برای خود «معلم خصوصی هوش مصنوعی» میسازند. آنها چارچوبهای نمرهگذاری را به سیستم میدهند، نمونهپرسش و پاسخ میسازند و حتی از هوش مصنوعی میپرسند: «چطور جوابم را بهتر کنم؟»
پروفسور ساندرا لیتونگری از دانشگاه کالج لندن میگوید: «این مثل داشتن معلمیست که هرگز خسته نمیشود و همیشه آماده پاسخگویی است. دانشآموز میتواند بارها از آن بپرسد و هر بار پاسخی تازه بگیرد. تابستان امسال بهوضوح دیدیم چگونه این روش در میان دانشآموزان رواج پیدا کرد.»
آیا باید امتحان مخصوص هوش مصنوعی برگزار شود؟
برخی متخصصان باور دارند که سرعت پیشرفت فناوری آنقدر بالاست که باید آزمونهای جدیدی طراحی شود. دکتر توماس لنکستر، کارشناس کالج سلطنتی لندن، تأکید میکند: «کار با هوش مصنوعی به مهارت دیجیتال پایه تبدیل شده. دیر یا زود، امتحانی برای سنجش میزان تسلط دانشآموزان بر این ابزار ضروری خواهد شد. نمیتوانیم بدون ارزیابی آن، درباره توانایی تحصیلی دانشآموز قضاوت کنیم.»
تقلب در عصر هوش مصنوعی
اما لنکستر هشدار میدهد که در کنار فرصتها، راههای تازهای برای تقلب نیز باز میشود: «دیگر بحث فقط برگه تقلب یا گوشی موبایل نیست. امروز وسایل ارتباطی میتوانند در قالب هندزفریهای مخفی یا عینکهای هوشمند مجهز به هوش مصنوعی ظاهر شوند. مراقبان امتحان باید آموزش ببینند تا این ابزارها را تشخیص دهند.»
دغدغه اصالت پژوهشها
یکی دیگر از دغدغهها، ارزش پروژههای پژوهشی مستقل دانشآموزان است. در نظام آموزشی بریتانیا، دانشآموزان دبیرستانی میتوانند در کنار دروس اصلی، پروژههای تحقیقاتی طولانیمدتی انجام دهند که تقریباً معادل نصف یک درس اصلی ارزش دارد. دانشگاهها معمولاً این پروژهها را جدی میگیرند، چون نشان میدهد دانشجو قدرت برنامهریزی، تحقیق و نگارش مستقل دارد.
اما سر یان بوکام، رئیس نهاد ناظر بر امتحانات انگلستان، هشدار میدهد: «نمیخواهیم در آیندهی نزدیک انجام این پروژهها را متوقف کنیم، چون ارزش زیادی دارند، اما واقعاً نگرانیم که تا چه اندازه در آنها از هوش مصنوعی استفاده میشود.»
راهحل: امتحان شفاهی؟
دکتر اندرو روگویسکی از «مؤسسه هوش مصنوعی مردممحور» دانشگاه ساری بر این باور است که باید شیوه ارزیابی تغییر کند: «به جای صرفا نوشتن متن، باید دانشآموز را وارد بحث و گفتوگو کنیم؛ مثل مصاحبه یا دفاع شفاهی. آن وقت میتوان فهمید که آیا واقعاً موضوع را درک کرده یا فقط از یک متن آماده استفاده کرده است.»
خطر وابستگی به هوش مصنوعی
اما شاید مهمترین نگرانی، چیزی فراتر از تقلب یا تغییر شکل امتحان باشد: وابستگی ذهنی به هوش مصنوعی.
دکتر اندرو روگویسکی هشدار میدهد: «نشانههای این وابستگی همین حالا در میان دانشآموزان دیده میشود. اگر مراقب نباشیم، آنها به جای تمرین تحلیل، استدلال و نوشتن، همه چیز را به یک ماشین خواهند سپرد و تواناییهای انسانی خود را از دست خواهند داد.»
وابستگی به هوش مصنوعی یعنی دانشآموز بهجای آنکه فرایند سخت و زمانبر «فکر کردن» را تجربه کند، از یک ابزار بیرونی میخواهد نتیجهی نهایی را در اختیارش بگذارد. در کوتاهمدت ممکن است نمرات بالاتر برساند یا احساس پیشرفت کند، اما در بلندمدت مهارتهای کلیدی مانند تفکر انتقادی، خلاقیت، حل مسئله و حتی توانایی نوشتن مستقل رو به فراموشی میرود.
این روند بیشباهت به اعتیاد به ماشینحساب در نسلهای قبل نیست؛ اما تفاوت در این است که ماشینحساب فقط محاسبات را ساده میکرد، در حالیکه هوش مصنوعی میتواند کل مسیر اندیشه و استدلال را جایگزین کند. نتیجهاش، نسلی است که شاید پاسخهای آماده در اختیار دارد، اما کمتر میتواند ایدهای تازه تولید کند یا یک مسئله را از صفر تحلیل کند.
روگویسکی میگوید: «آموزش باید مراقب باشد مرز میان کمکگرفتن از هوش مصنوعی و واگذاری کامل تفکر به آن از بین نرود. در غیر این صورت، ما به جای تربیت متفکران مستقل، نسلی از مصرفکنندگان محتوا خواهیم داشت.»
آینده آموزش در مرز باریکی قرار گرفته است: از یکسو هوش مصنوعی میتواند یادگیری را عمیقتر و شخصیتر کند؛ از سوی دیگر، خطر تقلب، از دست رفتن خلاقیت و تفکر انتقادی و وابستگی شدید دانشآموزان را به همراه دارد. پرسش اینجاست: نظام آموزشی چگونه میتواند توازن میان این دو را حفظ کند؟
