این نوشتار ادامه‌ای‌ست بر «زمزمه‌های مخملینِ تابستانی» که نیماد تیرماه امسال از سروش دباغ، فیلسوف و روان‌درمانگر منتشر کرد، تاملاتی که در قالب نجواهای اگزیستانسیال نگاشته شده است.  آن متن پیشین شامل «زمزمه‌های» ۱ تا ۵ بود که ‌بر مفاهیم همدردی و مهربانی با خود، شرم اگزیستانسیل، مرگ‌آگاهی، نیایش و سلوک مدرن، و پیوند شعر و فلسفه درنگ می‌کرد. متن کنونی «زمزمه‌های» ۶ تا ۱۰ را دربرمی‌گیرد و این‌بار نویسنده به مفاهیم سکوت، عشق، آزادی و مسئولیت انسان، معنای زندگی، و سپاسگزاری پرداخته است.

رحیم فاضل‌پور که از چپ‌گرایان ایرانی بازمانده اردوگاه‌های کار اجباری حکومت استالین بود، به‌تازگی در ایران درگذشت. روایت زندگی او، که به قلم اتابک فتح‌الله‌زاده ثبت شده، بازگوکنندهٔ سرنوشت تلخ مهاجران ایرانی، مهاجرت‌های اجباری و پیامدهای حاکمیت استالین در زندگی هزاران خانواده در شوروی سابق است. فتح‌الله‌زاده شرح می‌دهد که چگونه فاضل‌پور و همراهانش از زندان کا.گ.ب عشق‌آباد سردرآورد، و در همان زندان و اردوگاه پدرش را که سال‌ها مفقود شده بود به شکل تصادفی می‌بیند.

مدل انقلاب برینتون هفت مرحله دارد: نظم «عادی»، نقد روشنفکران، نارضایتی فراگیر، انتقال قدرت، جنگ داخلی، دوران ترور، و سرانجام واکنش ترمیدوری؛ یعنی بازگشت خسته و محتاطانه به نوعی عادی بودن. این نوشته قصد ندارد برینتون را از نو تعریف کند. می‌خواهد این نقشه قدیمی را روی میز بگذارد و بپرسد: جمهوری اسلامی امروز کجای این نقشه ایستاده است؟ و مهم‌تر از آن، ما کجا ایستاده‌ایم؟

اگر لندن به این ارزیابی برسد که ظرفیت‌های ایران ماندگارند و امنیت منطقه بدون مشارکت تهران دست‌یافتنی نیست، آیا حفظ مسیر تفاهم با ایران می‌تواند به بخشی از محاسباتش تبدیل شود؟ این فرضیه ادعای وجود توافقی پنهان یا تصمیمی قطعی برای شراکت نیست. اما باید به نشانه‌های بیرونی چنین محاسبه‌ای با دقت نگریست: تغییر در مواضع رسمی، ابتکارهای دیپلماتیک، تعدیل فشارها، تعریف منافع مشترک و تعهداتی که هزینه عقب‌نشینی از آنها برای ایران و بریتانیا قابل محاسبه باشد.

به نحوی روزافزون مهاجمان و متجاوزان امپریالیست به ایران، پرده از نیّات نژادپرستانۀ دیرینه کنار می‌کشند. مارکو روبیو در تلاش و تعقیب رقابت تفرّدجویانه از جی‌دی ونس و در بازتولید تشخّصی نامی در میان «مردان نامی»، به تقلید از پلوتارک به یونان رفته و همۀ مافی‌الضمیرهای نژادی و پس‌زمینه‌های جمعیِ جنگ‌طلبی‌های بیش از یک‌ساله علیه ایران را به تفصیل بازنمایی و رونمایی کرده و در اندازه‌های محدود دانشی و القاشده‌اش، صورت نازلی از جنگ تمدّن‌ها را به تصویر کشیده است.

پیش از هر چیز می‌خواهم از دوست گرامی، بابک مینا برای پاسخ به نقد پیشین من تشکر کنم. اهمیت این گفت‌وگو از اختلاف نظر ما دو نفر فراتر می‌رود. در شرایطی که جنگ و امکان تداوم آن به یکی از مسائل تعیین‌کننده حیات سیاسی ایران بدل شده است بحث درباره دولت و حاکمیت ملی و جایگاه آن‌ها در تصمیم‌گیری درباره جنگ و صلح ضرورتی ویژه دارد.

فهم جامعه‌شناختی خشونت با تأیید اخلاقی یا سیاسی آن متفاوت است. پرسش بوردیو این نیست که «چرا معترضان شیشه مغازه‌ها را می‌شکنند؟» بلکه چرا جامعه شکستن یک ویترین و غارت را فورا خشونت می‌نامد، اما سازوکارهایی را که به طرد، تحقیر و محرومیت مداوم گروه‌هایی از مردم می‌انجامند، غالبا بخشی طبیعی از نظم اجتماعی تلقی می‌کند؟

مائو و لنین تکلیف خود را می‌دانستند: هدفشان تسخیر دولت و استقرار سوسیالیسم بود و طبقه و فرهنگ بورژوایی تا ابد دشمن باقی می‌ماند. جنگ‌طلبان ایرانی مدعی هستند که پس از براندازی ناگهان از حالت پارتیزانی به یک دولت توسعه‌گرای ملی‌گرا و عادی بدل می‌شوند. غافل از اینکه شکافی که شما در پیکر ملت به وجود می‌آورید، در غیاب دولت فعلی به تعارضی خونین‌تر بدل خواهد شد.

می‌توان تشخیص اولیه بابک مینا درباره خطر جنگ‌طلبی را پذیرفت، بی‌آنکه تبارشناسی او را موجه دانست. ضعف این تبارشناسی در آن است که از اشتراک صوری سیاست انقلابی و جنگ‌طلبی کنونی در خروج تعیین دشمن از انحصار دولت، به پیوندی تاریخی و سیاسی می‌رسد که برای اثبات آن باید مناسبات اجتماعی، اهداف و شیوه‌های اعمال قدرت نیز بررسی شوند.

پنلوپه در جریان گفت‌وگو به حقیقتی هولناک پی می‌برد: همان جنگجویانی که گویی از بیرون برای ویران کردن تمدن آمده‌اند، در واقع خود اودیسئوس و همراهان او هستند. این لحظه از نظر سیاسی و فلسفی تعیین‌کننده است. ویرانگر دیگر بیگانهٔ مطلق نیست. او همان قهرمانی است که مدعی دفاع از خانه و جهان خویش بوده است.

راهنمای بزرگ بابک امیرخسروی، عشق به ایران و ملی‌گرایی‌اش بود. او نه تنها تناقضی بین چپ بودن و ملی‌گرایی نمی‌دید، بلکه هر دو را دو روی یک سکه می‌دید. او همواره به ما گوشزد می‌کرد: «هر چپِ واقعیِ ایرانی بی‌گمان ملی است و هر ایرانی با گرایش ملی که درد ملت دارد، عدالت‌خواه است. این‌ها دو وجه جدایی‌ناپذیر هر ایرانیِ متجدد، ترقی‌خواه و انسان‌گراست.»

پیروزی‌های چشمگیر اخیر زنان در المپیک آسیایی بازتابی درخور اهمیت اجتماعی این پیروزی‌ها نیافته است، نه رسانه‌های حکومتی و نه رسانه‌های اپوزیسیون. حکومت می‌توانست آن را شاهدی بداند بر جایگاه رفیع زنان نزد خود و مخالفان می‌توانستند این پیروزی‌ها را یکسره به حساب مقاومت زنان در برابر حکومت بگذارند. چیزی اما در این پیروزی‌ها هست که به‌راحتی تن به روایت‌های تماما سیاسی نمی‌دهد.