وبسایت «میدلایست آی» به نقل از منابع متعدد گزارش داده که ایالات متحده و اسرائیل «فعالانه» در تلاشند حق اردن را از تولیت تاریخی خود بر مجتمع مسجدالاقصی در اورشلیم سلب کنند تا مدیریت این مکان مقدس مسلمانان با منافع اسرائیل همسو شود.
این گزارش که با استناد به گفتههای مقامات آمریکایی، اردنی و فلسطینی و همچنین منابع غربی و کشورهای حوزه خلیج فارس نگاشته شده است میگوید طبق این طرح، اختیارات «اوقاف اسلامی» که تحت حمایت اردن قرار دارد به طور ناگهانی پایان مییابد و نهاد جدیدی که دولت اسرائیل آن را ایجاد میکند، مسجدالاقصی را یک «مرکز چند-آیینی» اعلام خواهد کرد.
به نوشته میدلایست آی، طرح اسرائیل و ایالات متحده از حمایت جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ که هیچ نقش رسمی در دولت ندارد، و مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل، برخوردار است و به یهودیان «دسترسی برابر» به این مکان مسلمانان اعطا میکند بهطوری که آنها از این پس میتوانند اجازه نمازهای گروهی بزرگ در آنجا داشته باشند.
اسرائیل همچنین حق رای و نظر عمدهای در انتصاب امامان جماعت، خطیبان و مقامات ارشد مسجد خواهد داشت و در تایید محتوای خطبههای نماز جمعه نیز دخیل خواهد بود.
دو مقام آمریکایی به میدلایست آی گفتند که واشنگتن پیشنویس سندی را درباره نحوه تصور خود از آینده این مسجد تهیه کرده است. این مقامات گفتند که دولت ترامپ مایل است هویت صرفا اسلامی مسجدالاقصی را سلب کرده و این مکان را به یک جاذبه گردشگری برجسته تبدیل کند که میزبان هر سه دین ابراهیمی باشد.
یک مقام غربی و یک منبع مطلع در دولت اردن به این رسانه گفتند در طرحی که آنها رویت کردهاند، ممکن است به کشورهای عربی نظارت «دورهای» بر مجتمع مسجدالاقصی اعطا شود. آنها اضافه کردند که کشورهای بحرین، مصر، مراکش و امارات متحده عربی در جریان این پیشنهاد ایالات متحده قرار گرفتهاند.
با این حال، به گفته دو منبع عرب حوزه خلیج فارس و منبع دیگری که از تفکر دولت اردن آگاه است، عربستان سعودی با این پیشنهاد مخالفت کرده است. آنها همچنین گفتند که اسرائیل اولین بار نزدیک به یک دهه پیش این ایده را با دولت ترامپ مطرح کرده بود، اما از سال گذشته که هاکبی به عنوان سفیر آمریکا منصوب شد، او «بارها» از واشنگتن خواست تا این طرح را عملی کند.
سفیر آمریکا که یک مسیحی انجیلی متعصب است، یکی از حامیان دیرینه اسرائیل بهشمار میآید که به شدت از شهرکسازیهای غیرقانونی اسرائیل در اراضی اشغالی فلسطین حمایت کرده است.
منبع آگاه از سیاستهای دولت اردن به میدلایست آی گفت: «آمریکاییها از اینکه اردنیها به تولیت خود استناد میکنند و از اقدامات اسرائیل در الاقصى شکایت دارند، عصبانی هستند.» همین ماه بود که پارلمان اردن اقدامات اسرائیل برای تصرف املاک فلسطینیان و موقوفات اسلامی در منطقه مجاور مسجدالاقصی را محکوم کرد.
تمام منابعی که میدلایست آی با آنها گفتوگو کرده، گفتهاند که این پیشنهاد جدید سرنوشت اماکن مقدس مسیحیان در اورشلیم را نامشخص باقی گذاشته است. پادشاهی هاشمی اردن همچنین متولی کلیسای مزار مقدس (قیامت) و کلیسای صعود است. اردن در عین حال حق وتوی موثری بر انتصاب اسقف اعظم ارتدکس یونانی در اورشلیم دارد. یکی از منابع گفت: «این طرح هیچ حرفی درباره اماکن مسیحی نمیزند که این خود نگرانیهای جدیدی را ایجاد میکند.»
یک مقام دولتی اردن تاکید کرد که موضع امان در قبال اورشلیم و اماکن مقدس آن «ثابت باقی میماند» و گفت که تولیت هاشمی تحت معاهدات و موافقتنامههای بینالمللی، از جمله ماده ۹ معاهده صلح ۱۹۹۴ اردن و اسرائیل، به رسمیت شناخته شده است. این مقام افزود که اردن همراه با شرکای فلسطینی، عربی و بینالمللی خود برای حفظ «هویت عربی، اسلامی و مسیحی» این اماکن و جلوگیری از هر گونه تغییر در وضعیت تاریخی و قانونی موجود تلاش میکتد.
مسجدالاقصی بر اساس یک توافق چند دههای بینالمللی اداره میشود که جایگاه مذهبی آن را به عنوان یک مکان منحصرا اسلامی حفظ میکند. طبق توافقاتی که پس از جنگ ۱۹۶۷ حاصل شد، اردن و اسرائیل توافق کردند که اوقاف اسلامی امور داخلی این مجتمع را اداره کند، در حالی که اسرائیل کنترل امنیت خارجی را بر عهده داشته باشد. بر این اساس غیرمسلمانان اجازه دارند در ساعات مشخصی از این مکان بازدید کنند، اما مجاز به نماز خواندن در آنجا نیستند.
برای یهودیان، این مکان به عنوان «کوه معبد» شناخته میشود؛ جایی که بسیاری معتقدند دو معبد باستانی یهودی در آنجا قرار داشته است ، معبد اول ساخته پادشاه سلیمان که توسط بابلیها ویران شد، و معبد دوم که توسط رومیها از بین رفت.
اما برای اردن، تولیت بر مسجدالاقصی و این مجتمع، محور اصلی مشروعیت خود پادشاهی هاشمی است. خاندان حاکم اردن پیشینه تولیت خود بر اماکن مقدس مسلمانان و مسیحیان در اورشلیم را به سال ۱۹۲۴، یعنی زمانی که فلسطین تحت قیمومیت بریتانیا بود، میرسانند. بریتانیا و فرانسه پس از شکست امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول، بخش زیادی از شام را بین خود تقسیم کردند که منجر به فروپاشی رسمی خلافت اسلامی در سال ۱۹۲۴ شد. هاشمیها در پی از دست دادن کنترل دو شهر مقدس اسلام، یعنی مکه و مدینه به نفع خاندان آل سعود، تولیت اورشلیم را به دست آوردند.
نقش اردن به عنوان متولی بعدها در معاهده صلح سال ۱۹۹۴ با اسرائیل به رسمیت شناخته شد که در آن اسرائیل به «نقش ویژه» امان در اماکن مقدس اسلامی اورشلیم اذعان کرد. اما سالهاست که مقامات اردنی و رهبران فلسطینی هشدار میدهند که این توافق به طور مداوم توسط دولتهای پیاپی اسرائیل و گروههای راست افراطی که به دنبال کنترل بیشتر یهودیان بر این مجتمع هستند، در حال فرسایش است.
حملات پلیس اسرائیل به داخل محوطه مسجد، افزایش بازدیدهای فعالان ناسیونالیست افراطی یهودی و درخواستهای مکرر وزرای اسرائیلی برای اعطای حق عبادت به یهودیان در این مکان نشان میدهد اسرائیل در حال تغییر تدریجی وضعیت موجود است. مقامات اوقاف همچنین بارها گفتهاند که اسرائیل علاوه بر اعمال محدودیتهای شدید بر نمازگزاران فلسطینی، انجام کارهای تعمیر و نگهداری ضروری را برای اوقاف دشوار کرده است.
مصطفی ابوصوی، نایب رئیس شورای اوقاف، از اظهار نظر درباره کاهش نفوذ اردن در بخش قدیمی شهر خودداری کرد اما گفت که تولیت هاشمی «سنگ بنای ثبات در منطقه» است. او گفت که فلسطینیها به این تولیت «به طور استراتژیک به عنوان یک شریان حیاتی» نگاه میکنند و خاطرنشان کرد که اردن به طور مداوم از وضعیت تاریخی موجود در مجامع بینالمللی از جمله یونسکو دفاع کرده است. استاندار اورشلیم نیز اعلام کرد که از چنین پیشنهادی مطلع نشده است، اما آن را «به طور کامل رد میکند».
همچنین یک منبع عرب خلیج فارس به میدلایست آی گفت: «عربستان سعودی کاملا درک میکند که اگر اقدامی علیه تولیت هاشمی انجام شود، کل منطقه شعلهور خواهد شد.» یک منبع دیگر افزود ریاض این تولیت را «ستونی برای ثبات منطقه» میداند و اضافه کرد: «سعودیها ممکن است در برخی مسائل با اردن اختلاف نظر داشته باشند، اما در مورد اورشلیم و الاقصی نه، و از عواقب نابودی توافق فعلی حذر دارند.»
به گفته این منابع، شاهزاده حسین بن عبدالله، ولیعهد اردن، در سالهای اخیر رابطه خوبی با همتای سعودی خود، شاهزاده محمد بن سلمان، برقرار کرده و این روابط از زمان عادیسازی روابط گروهی از کشورهای عربی با اسرائیل عمیقتر هم شده است.
میدلایست آی در انتهای گزارش خود اضافه میکند که گزارشگران این رسانه اظهار نظر با وزارتخانههای امور خارجه بحرین، مصر، مراکش، عربستان سعودی و امارات تماس گرفت، اما تا زمان انتشار پاسخی دریافت نکرد پس از انتشار این مقاله نیز یک مقام آمریکایی با صدور بیانیهای کوتاه، تلاش فعال کاخ سفید برای سلب تولیت اردن را تکذیب کرد و این گزارش را «کاملا کذب» خواند.
