اگر کسی از بیرون به آمریکا نگاه کند، ممکن است نخستین چیزی که می‌بیند شکاف‌های سیاسی، تنش‌های فرهنگی و جدال‌های دائمی میان جناح‌های مختلف باشد. اما در زیر این کشمکش‌های روزمره، پرسشی عمیق‌تر جریان دارد؛ پرسشی که کمتر درباره انتخابات و سیاست‌های عمومی و بیشتر درباره هویت و معنای زندگی جمعی است.
در بخش بزرگی از سده بیستم، آمریکایی‌ها با وجود اختلاف‌های فراوان، در یک چارچوب مشترک زندگی می‌کردند. آنها ممکن بود درباره مالیات، جنگ، اقتصاد یا مسائل اجتماعی توافق نداشته باشند، اما بر سر برخی اصول بنیادین همچون آزادی فردی، حاکمیت قانون، مردم‌سالاری، قانون‌اساسی، و اقتصاد بازار تفاهم داشتند.
امروز این توافق بنیادین دیگر به استحکام گذشته نیست.
به نظر می‌رسد آمریکا وارد دوره‌ای شده که در آن دیگر فقط درباره «راه‌حل‌ها» اختلاف وجود ندارد؛ بلکه درباره خودِ «مسئله» و حتی درباره اینکه چه کسی حق تصمیم‌گیری دارد نیز اختلاف‌نظر پدید آمده است.
فرسایش اعتماد
شاید مهم‌ترین ویژگی جامعه آمریکای امروز کاهش اعتماد عمومی باشد.
طی دهه‌های اخیر اعتماد مردم به دولت، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها، نهادهای مذهبی و بسیاری از سازمان‌های اجتماعی کاهش پیدا کرده است. (Pew Charitable Trusts, ۲۰۲۴) همزمان، اعتماد نیز رنگ و بوی حزبی گرفته است؛ به‌گونه‌ای که گروه‌های مختلف سیاسی به نهادهای متفاوتی اعتماد می‌کنند. پژوهش‌های اخیر این روند بلندمدت را به خوبی نشان داده‌اند. (Brady & Kent, ۲۰۲۲)
از نگاه ماکس وبر، ثبات سیاسی تنها با زور یا قانون حفظ نمی‌شود؛ بلکه به این بستگی دارد که مردم اقتدار نهادها را مشروع بدانند. شهروندان لازم نیست همیشه راضی باشند، اما باید باور داشته باشند که قواعد بازی عادلانه است. (Weber, ۱۹۱۹)
بسیاری از منازعات امروز آمریکا دیگر صرفا بر سر اینکه «چه باید کرد» نیست، بلکه بر سر این است که «چه کسی حق دارد تصمیم بگیرد.» دادگاه‌ها، انتخابات، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و حتی نهادهای علمی، همگی به میدان مناقشه تبدیل شده‌اند.
به همین دلیل است که بسیاری از منازعات امروز آمریکا دیگر صرفا بر سر اینکه «چه باید کرد» نیست، بلکه بر سر این است که «چه کسی حق دارد تصمیم بگیرد.» دادگاه‌ها، انتخابات، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و حتی نهادهای علمی، همگی به میدان مناقشه تبدیل شده‌اند.
جامعه‌ای که داورانش مورد قبول همه نباشند، دیر یا زود با دشواری‌های جدی روبه‌رو می‌شود.
کشاکش دیرینه آزادی و برابری
آمریکا از آغاز شکل‌گیری خود میان دو آرمان بزرگ در نوسان بوده است: آزادی و برابری.
در یک سو سنتی قرار دارد که ریشه در اندیشه‌های جان لاک دارد؛ سنتی که بر آزادی فردی، مسئولیت شخصی و محدود بودن قدرت دولت تأکید می‌کند. (Locke, ۱۶۸۹) در سوی دیگر دیدگاهی قرار دارد که بر عدالت اجتماعی، برابری فرصت‌ها و نقش جامعه در کاهش نابرابری‌ها تأکید می‌ورزد.
در گذشته، این دو اصل اغلب در کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند. یکی از مهم‌ترین تحولات فکری چند دهه اخیر، افزایش اهمیت هویت در عرصه سیاسی است. امروز بسیاری از شهروندان احساس می‌کنند باید یکی را به بهای دیگری انتخاب کنند.
برای برخی، آزادی مهم‌ترین ارزش سیاسی است و هر گونه گسترش قدرت دولت تهدیدی علیه آن محسوب می‌شود. برای برخی دیگر، آزادی بدون عدالت اجتماعی تنها به بازتولید قدرت و امتیازهای موجود می‌انجامد.
در نتیجه، اختلافات سیاسی به آسانی به اختلافات اخلاقی تبدیل می‌شوند. هر طرف گمان می‌کند در حال دفاع از یک اصل بنیادین عدالت است.
از فرد به هویت
یکی از مهم‌ترین تحولات فکری دهه‌های اخیر، پررنگ شدن مفهوم هویت در سیاست است.
لیبرالیسم کلاسیک عمدتا فردمحور بود. پرسش اصلی این بود که هر فرد، فارغ از نژاد، مذهب یا خاستگاه اجتماعی، چه حقوقی دارد.
لیبرالیسم کلاسیک عمدتا فردمحور بود. پرسش اصلی این بود که هر فرد، فارغ از نژاد، مذهب یا خاستگاه اجتماعی، چه حقوقی دارد. اما در سال‌های اخیر، بسیاری از مباحث سیاسی و فرهنگی حول تجربه‌های گروهی شکل گرفته‌اند. موضوعاتی مانند نژاد، قومیت، جنسیت، مذهب و حافظه تاریخی نقش پررنگ‌تری یافته‌اند
اما در سال‌های اخیر، بسیاری از مباحث سیاسی و فرهنگی حول تجربه‌های گروهی شکل گرفته‌اند. موضوعاتی مانند نژاد، قومیت، جنسیت، مذهب و حافظه تاریخی نقش پررنگ‌تری یافته‌اند. تیلور استدلال می‌کند که منزلت و کرامت انسانی تنها با اعطای حقوق قانونی تضمین نمی‌شود، بلکه مستلزم «به‌رسمیت‌شناختن» نیز هست (Taylor, ۱۹۹۲). از این منظر، بسیاری از جنبش‌های اجتماعی معاصر را می‌توان تلاش برای کسب چنین شناسایی اجتماعی دانست.
این تغییر تا حدی واکنشی به این احساس است که تجربه زیسته افراد را نمی‌توان صرفا با ارجاع به حقوق فردی توضیح داد. اما در عین حال، منتقدان معتقدند که تأکید بیش از اندازه بر هویت‌های گروهی می‌تواند حس تعلق به یک جامعه مشترک را تضعیف کند.
به دیگر سخن، آمریکایی‌ها بیش از گذشته درگیر این پرسش شده‌اند که چه چیزی آنها را از یکدیگر متمایز می‌کند و کمتر درباره آنچه آنها را به هم پیوند می‌دهد سخن می‌گویند. در نتیجه، یکی از مناقشات اساسی امروز آمریکا به این پرسش بازمی‌گردد که آیا شهروندان باید پیش از هر چیز به‌عنوان افراد مستقل در نظر گرفته شوند یا به‌عنوان اعضای گروه‌های تاریخی و فرهنگی.
شورش علیه نخبگان
گسترش جریان‌های پوپولیستی در سال‌های اخیر را نیز می‌توان در همین چارچوب فهمید. در پشت بسیاری از جنبش‌های سیاسی معاصر آمریکا احساس مشترکی مبنی بر این باور وجود دارد که نخبگان از زندگی مردم عادی فاصله گرفته‌اند.
این احساس در جناح‌های مختلف سیاسی نمودهای متفاوتی پیدا کرده است. برخی شرکت‌های بزرگ و صاحبان ثروت را عامل اصلی مشکلات می‌دانند. برخی دیگر دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، بوروکراسی دولتی یا نخبگان فرهنگی را مسئول می‌شمارند.
اما مضمون اصلی تقریبا یکسان است: «کسانی که درباره زندگی ما تصمیم می‌گیرند، دیگر ما را نمی‌شناسند و نماینده ما نیستند.»
این همان چیزی است که به رشد جریان‌های پوپولیستی در دهه‌های اخیر نیرو بخشیده است.
بحران معنای مشترک
شاید عمیق‌ترین مسئله آمریکا نه سیاسی باشد و نه اقتصادی.
الکسی دو توکویل، آریستوکرات فرانسوی و ناظر برجسته جامعه آمریکا در سده نوزدهم، معتقد بود که حیات دمکراتیک تنها بر پایه نهادهای حکومتی استوار نیست. خانواده، کلیسا، انجمن‌های محلی و سازمان‌های داوطلبانه نیز برای سلامت جامعه ضروری‌اند. آنها به انسان حس تعلق، مسئولیت و هدف می‌بخشند. (de Tocqueville, ۱۸۳۵–۱۸۴۰)
امروزه آمریکایی‌ها از آزادی‌های فردی و امکانات انتخاب بیشتری نسبت به هر زمان دیگری برخوردارند. با این حال، احساس تنهایی، انزوا و گسست اجتماعی نیز افزایش یافته است. (Nisbet, ۱۹۵۳)
جامعه‌شناس آمریکایی، رابرت پاتنم، در کتاب مشهور بولینگ به تنهایی نشان می‌دهد که چگونه بسیاری از پیوندهای سنتی اجتماعی در آمریکا تضعیف شده‌اند. (Putnam, ۲۰۰۰)
تناقض (پارادوکس) جامعه معاصر آمریکا در همین نکته نهفته است؛ یعنی شهروندان از آزادی‌ها، امکانات و انتخاب‌های بیشتری نسبت به گذشته برخوردارند، اما همزمان احساس تنهایی و گسست اجتماعی نیز افزایش یافته است.
در چنین شرایطی، سیاست به‌تدریج نقش نهادهایی را بر عهده می‌گیرد که زمانی خانواده، مذهب یا اجتماع محلی ایفا می‌کردند. به همین دلیل است که بسیاری از منازعات سیاسی امروز رنگ‌وبویی وجودی (اگزیستانسیال) پیدا کرده‌اند؛ گویی هر اختلاف سیاسی به پرسشی درباره معنا، هویت و هدف زندگی جمعی تبدیل شده است.
وقتی نهادهای واسط ضعیف می‌شوند، سیاست جای خالی آنها را پر می‌کند. مردم آنچه را پیش‌تر در مذهب، اجتماع محلی یا نهادهای مدنی می‌یافتند، اکنون در سیاست جست‌وجو می‌کنند. به همین دلیل است که منازعات سیاسی امروز تا این اندازه احساسی، عاطفی و گاه وجودی به نظر می‌رسند.
این سخن بدین معناست که وقتی نهادهای واسط ضعیف می‌شوند، سیاست جای خالی آنها را پر می‌کند. مردم آنچه را پیش‌تر در مذهب، اجتماع محلی یا نهادهای مدنی می‌یافتند، اکنون در سیاست جست‌وجو می‌کنند. به همین دلیل است که منازعات سیاسی امروز تا این اندازه احساسی، عاطفی و گاه وجودی به نظر می‌رسند.
چهار ارزش در حال رقابت
شاید بتوان کل وضعیت کنونی آمریکا را به تلاش برای برقراری تعادل میان چهار ارزش بنیادی فروکاست:
۱-آزادی
۲-برابری
۳-تعلق و همبستگی اجتماعی
۴-اعتماد به نهادها و تخصص
هیچ‌یک از این ارزش‌ها به‌خودی‌خود نادرست نیستند؛ برعکس، همه آنها برای یک جامعه سالم ضروری‌اند.
مشکل از آنجا آغاز می‌شود که تقویت یکی از آنها غالبا به تضعیف دیگری منجر می‌شود. آزادی بیشتر می‌تواند انسجام اجتماعی را کاهش دهد. برابری بیشتر ممکن است محدودیت‌هایی بر آزادی ایجاد کند. تکیه بر تخصص ممکن است از نظر برخی به دور شدن تصمیم‌گیری از مردم بینجامد.
بخش عمده سیاست امروز آمریکا را می‌توان تلاش برای ایجاد تعادل میان همین چهار ارزش دانست.
سخن پایانی
آنچه امروز در آمریکا رخ می‌دهد صرفا رقابت شدید حزبی یا یک دوقطبی سیاسی معمولی نیست. این کشور در میانه یک بازاندیشی فلسفی و اخلاقی قرار گرفته است.
بحث اصلی دیگر این نیست که کدام حزب پیروز می‌شود یا چه قانونی تصویب خواهد شد. پرسش عمیق‌تر این است که آمریکایی‌ها چگونه می‌توانند با وجود تفاوت‌های روزافزون، همچنان خود را اعضای یک جامعه مشترک بدانند. سندل استدلال می‌کند که جوامع دمکراتیک نمی‌توانند صرفا بر قواعد حقوقی و نهادهای رسمی متکی باشند، بلکه نیازمند نوعی درک مشترک از خیر عمومی نیز هستند. (Sandel, ۱۹۹۶, ۲۰۲۰) در غیاب چنین درکی، حتی کارآمدترین نهادهای سیاسی نیز با بحران مشروعیت روبه‌رو خواهند شد.
شاید مسئله اساسی سده بیست‌ویکم آمریکا را بتوان در یک پرسش خلاصه کرد:
آیا مردمی که درباره تاریخ، هویت، عدالت و حتی حقیقت اختلاف دارند، می‌توانند همچنان بر سر آینده‌ای مشترک به توافق برسند؟
پاسخ به این پرسش، بیش از هر انتخابات یا تغییر دولت، سرنوشت جامعه آمریکا را رقم خواهد زد.
—-
منابع:
Brady, H. E., & Kent, T. B. (۲۰۲۲). Fifty Years of Declining Confidence and Increasing Polarization in Trust in American Institutions. American Academy of Arts and Sciences. Fifty Years of Declining Confidence & Increasing Polarization in Trust …
de Tocqueville, A. (۲۰۰۰). Democracy in America. University of Chicago Press. (Original work published ۱۸۳۵–۱۸۴۰)
Locke, J. (۱۹۸۸). Two Treatises of Government (P. Laslett, Ed.). Cambridge University Press. (Original work published ۱۶۸۹)
Nisbet, R. A. (۱۹۵۳). The Quest for Community. Oxford University Press.
Pew Charitable Trusts. (۲۰۲۴). What Happens When Trust Is Gone? WHAT HAPPENS WHEN TRUST IS GONE? – pew.org
Putnam, R. D. (۲۰۰۰). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster.
Sandel, M. J. (۱۹۹۶). Democracy’s Discontent: America in Search of a Public Philosophy. Harvard University Press.
Sandel, M. J. (۲۰۲۰). The Tyranny of Merit: What’s Become of the Common Good? Farrar, Straus and Giroux.
Taylor, C. (۱۹۹۲). Multiculturalism and the Politics of Recognition. Princeton University Press.
Weber, M. (۱۹۴۶). Politics as a Vocation. In H. H. Gerth & C. W. Mills (Eds.), From Max Weber: Essays in Sociology (pp. ۷۷–۱۲۸). Oxford University Press. (Original lecture delivered ۱۹۱۹).
