یهودیان علیه صهیونیسم؛ روایتی از مخالفان درون جامعه یهود

تام اسپرلینگر

گاردین،  ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶  

ترجمه‌ یاسر میردامادی

کتاب «تاریخ ضدیت یهودیان با صهیونیسم» نوشتهٔ بنجامین موزر از سوی انتشارات فورث استیت، در سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است. این اثر به بررسی ریشه‌های عمیق جنبشی معاصر می‌پردازد که نادیده گرفته شده است: روایت اثرگذار یک زندگی‌نامه‌نویس یهودی از منتقدان یهودی برجستهٔ صهیونیسم، از هانا آرنت گرفته تا نن‌گلدین.

بنجامین موزر به یاد می‌آورد که: «ظاهرا همه در آمریکا صهیونیست بودند، به‌ویژه اگر یهودی می‌بودی هرچند نه‌فقط یهودیان.» او که برندهٔ جایزهٔ پولیتزر برای زندگی‌نامهٔ سوزان سونتاگ است، در دههٔ بیست زندگی‌اش یکه خورد آن هنگام که دید یکی از دوستان‌اش اسرائیل را «سرزمین مشتی بیگانه» خواند که «هیچ ربطی به خاورمیانه نداشتند» و صهیونیسم را «اشتباهی هولناک» دانست. موزر، که به‌تازگی پنجاه‌ساله شده، اعتراف می‌کند: «[صهیونیسم آن قدر مسلّم بود که] حتی نمی‌دانستم صهیونیسم موضوعی مناقشه‌انگیز است.» این تغییر نگاه سرانجام در ۲۰۱۶ به سفرش به سرزمین‌های اشغالی انجامید؛ سفری که در آن «واقعیتِ اشغال فلسطین» را … «جنون‌آمیز» یافت.

کتاب تازهٔ او دوازده چهره‌نگاری از شخصیت‌های یهودی‌ای را در بر دارد که با صهیونیسم مخالف بوده‌اند؛ جنبش صهیونیسم در اواخر سدهٔ نوزدهم برای ایجاد میهنی برای قوم یهود در فلسطین شکل گرفت. امروزه مخالفت با صهیونیسم امری مناقشه‌انگیز است، اما موزر می‌خواهد فعالان یهودیِ معاصر «کمتر در مخالفت‌شان با صهیونیسم احساس تنهایی کنند»؛ و برای این کار نشان می‌دهد که مناقشه بر سر صهیونیسم روزگاری در متن زندگی جمعی یهودیان قرار داشت. امروزه حدود ۹۰ درصد یهودیان آمریکا از حق موجودیت اسرائیل به‌عنوان دولتی یهودی حمایت می‌کنند (هرچند شمار کمتری از اینان خود را صهیونیست می‌دانند)؛ اما در ۱۹۱۴ کمتر از ۱ درصد آنان عضو بزرگ‌ترین سازمان صهیونیستی آمریکا بودند. نخستین چهره‌نگاری این اثر از آنِ خاخام آرون ساموئل تامارس است که یهودیت را واجد چشم‌اندازی می‌دانست که از ملی‌گراییِ ویرانگرِ جنگ جهانی اول فرا می‌رود. کتاب با روایتی اثرگذار از نن‌گلدینِ عکاس، به پایان می‌رسد؛ کسی که در ۲۰۲۳، هنگامی که پس از حملات هفتم اکتبر حمله به غزه آغاز شد، با هزینه‌ای قابل‌توجه صدای اعتراض خود را بلند کرد.

بسیاری از شخصیت‌های کتاب، مثل خود موزر، روزگاری صهیونیست‌های پروپاقرصی بودند. رانی کَسریلز در ده‌سالگی در برابر خانه‌اش در آفریقای جنوبی دکه‌ای به‌پا کرد تا با فروش اسباب‌بازی برای اسرائیل پول جمع کند. او بعدها از رهبران مبارزه با آپارتاید شد و در ۲۷ سال زندگی در تبعید به مخالف سرسخت‌ِ صهیونیسم بدل شد. یکی از دوستانش به موزر می‌گوید: «رانی آنها را دیوانه می‌کند، و بخش بزرگی‌اش از آن روست که او سراپا یهودی است».

یاکوب اسرائیل دِ هان، شاعر پرنفوذ هلندی، در ۱۹۱۲ نوشت: «ما سرزمین خودمان، زبان خودمان و هنر خودمان را می‌خواهیم.» اما پس از مهاجرت به فلسطینِ تحت قیمومت بریتانیا وحشت‌زده شد. با افسوس گفت: «صهیونیسم آرمانی زیباست» اما «به دست شیادان افتاده است». او در ۱۹۲۴، پس از آنکه در مخالفت‌اش با رهبری صهیونیستی روزبه‌روز صریح‌تر شد، به دست آوراهام تهومی، عضو ۲۱سالهٔ سازمان شبه‌نظامی هاگانا، به قتل رسید.

هانا آرنت که خود در ۱۹۳۳ از آلمان گریخته بود، در پاریس برای سازمان «عالیهٔ جوانان» کار می‌کرد و به کودکان پناهنده برای مهاجرت به فلسطین کمک می‌کرد. اما دیدگاه او پس از کنفرانس بیلت‌مور در ۱۹۴۲ دگرگون شد؛ کنفرانسی که در آن حدود ۶۰۰ نمایندهٔ سازمان‌های صهیونیستی در نیویورک گرد هم آمدند. پیش از بیلت‌مور، برخی در این جنبش هنوز دولتی واحد را تصور می‌کردند که بر پیوندهای تاریخیِ استوار میان یهودیان، مسلمانان و مسیحیان فلسطین بنا شده باشد. هولوکاست، به‌جای آن، فوریتِ استدلال به سود تشکیل دولتی یهودی را تشدید کرد؛ اما آرنت هشدار داد که این راه عرب‌ها را در برابر «انتخاب میان مهاجرتِ اختیاری یا شهروندی درجه‌دو» قرار خواهد داد. آرنت، به نوشتهٔ موزر، پیش‌بینی کرده بود که «پیروزی [در نبرد برای تشکیل دولت یهودی در فلسطین] نه صلح برای یهودیان فلسطین به ارمغان خواهد آورد و نه امنیت».

پژوهش موزر پر است از روایت‌های ناامیدی. ابعاد ویرانیِ واردشده بر فلسطینیان هر یک از شخصیت‌های کتاب را رنجیده‌خاطر می‌کند؛ شخصیت‌هایی که بسیاری‌شان آن‌قدر «بی‌پروا» متهم به یهودی‌ستیزی و دیوسیرت خوانده شده‌اند که واژه یهودی‌ستیزی سرانجام بی‌معنا شد. فلیسیا لانگر، وکیل دادگستری، پس از آغاز اشغال غزه و کرانهٔ باختری در ۱۹۶۷ زندگی‌اش را وقف دفاع از فلسطینیان کرد. نخستین موکلان او، شیخ موسی البخاری و همسرش، می‌دانستند پسرشان در زندان است. «هیچ‌کس علت‌اش را به آنها نمی‌گفت، اما پدر وقتی لباس‌های پسرش را برای شستن برداشت، پیراهنی آغشته به خون یافت.» لانگر سرانجام «دولت اسرائیل را پروژه‌ای جنایتکارانه» یافت و در ۱۹۹۰ از آن کشور مهاجرت کرد، زیرا دیگر باور نداشت که اسرائیل اصلاح‌پذیر باشد.

آوی شلایم، مورخ عرب‌تبار اسرائیلی متولد عراق، در صف مقدم بازنگریِ تاریخ‌نگاری‌ رسمی و تثبیت‌شدهٔ ۱۹۴۸ از اسرائیل بود و می‌گوید او در آرشیوهای دولت اسرائیل «رادیکال شد»: «با هیچ نظر تازه‌ای دربارهٔ تاریخ وارد نشده بودم. این اسنادی بود که می‌خواندم و کاملا و بی‌هیچ ابهام با روایت رسمی [از اسرائیل] در تناقض بود.» شلایم وضعیت امروز را «کاملا تیره و تار» می‌داند. او که در ۲۰۲۳ استدلال می‌کرد «با همهٔ گناهان‌اش اسرائیل مرتکب نسل‌کشی نشده» در ۲۰۲۵ کتابی با عنوان نسل‌کشی در غزه منتشر کرد.

تمرکز موزر بر زندگی‌های فردی تکان‌دهنده است. او مدعی نوشتن تاریخ جامع و قطعی نیست و آگاه است که زندگی فلسطینیان بیرون از قلمرو این پژوهش می‌ماند، فلسطینیانی که بر زیستِ شخصیت‌های کتاب‌اش سایه افکنده‌اند. با این همه، خلأهایی هم در کار او هست؛ برای نمونه، هیچ اشاره‌ای به جنبش حسیدیِ ساتمار در کتاب نیست، گروهی فوق‌ارتدوکس که باور دارد برپایی دولت یهودی پیش از ظهور مسیح ممنوع است، و این نشان می‌دهد ستیز با صهیونیسم می‌تواند ریشه‌ای الهیاتی و محافظه‌کارانه در میان یهودیان داشته باشد.

موزر در آغاز کتاب می‌گوید نسخهٔ پدربزرگش از دولت یهود، متن بنیان‌گذار صهیونیسم نوشتهٔ تئودور هرتسل، را خوانده و آن را «نگرانی‌آور» یافته است؛ این متن در بهترین حالت خیال‌پردازانه است و در بدترین حالت چشم‌اندازی عمیقا نگران‌کننده. او از خود می‌پرسد که اگر به‌جای آن با روایت فلسطینی بزرگ شده بود، زندگی‌اش چه‌گونه می‌بود. این «فریاد از ته دل»، که با قلمی زیبا نوشته شده، از «چشم‌اندازی تبعیدی» الهام گرفته و به دنبال برابری است؛ سنتی جایگزین در یهودیت که مقاوم در برابر ملی‌گرایی است و ریشه‌دار در همبستگی با دیگران.

آیا شیعیان همان یهودیانِ اسلام اند؟