در هفتههای اخیر و بهویژه از اوایل ماه مارس، قطعیها و اختلالهای گسترده در اینترنت موبایل در شهرهای مختلف روسیه، از جمله مسکو، گزارش شده است؛ روندی که در برخی مقاطع تا چند هفته بهطور پیوسته ادامه داشته و دسترسی به پیامرسانها، وبسایتها و حتی برخی خدمات آنلاین را مختل کرده است. این محدودیتها ابتدا از طریق گزارشهای کاربران، رسانههای مستقل و سپس تأیید ضمنی مقامهای رسمی مطرح شد و بهتدریج به یکی از موضوعات اصلی در رسانههای داخلی و بینالمللی تبدیل شد؛ بهویژه پس از آنکه مشخص شد در برخی مناطق، تنها دسترسی به مجموعهای محدود از خدمات تأییدشده توسط دولت ممکن است.
روایت دولت: امنیت در اولویت است
ولادیمیر پوتین روز پنجشنبه ۲۳ آوریل از قطعیهای اینترنت در روسیه دفاع کرد و گفت این اقدامات به دلایل امنیتی و برای جلوگیری از «حملات تروریستی» انجام میشود.
او اذعان کرد که شهروندان در شهرهای بزرگ با مشکل روبهرو شدهاند، اما گفت اولویت با «امنیت مردم» است. به گزارش رویترز، اینترنت موبایل در مسکو ماه گذشته نزدیک به سه هفته قطع شده بود و مقامها این محدودیتها را با خطر استفاده پهپادهای اوکراینی از اینترنت موبایل برای هدایت حملات توجیه میکنند.
رسانه روسی کامرسانت نوشت قطعیهای گسترده اینترنت در مناطق روسیه معمولاً هنگام اعلام «خطر پهپادی» رخ میدهد. طبق همین گزارش، در دوره محدودیت اینترنت، بیش از ۵۰۰ سرویس در «فهرست سفید» وزارت توسعه دیجیتال روسیه باقی میمانند؛ از جمله برخی اپلیکیشنهای بانکی، فروشگاههای اینترنتی و شماری از رسانهها.
پیامدهای روزمره و اقتصادی
در مسکو، قطعیهای اینترنت موبایل از اوایل مارس باعث بازگشت نقشههای کاغذی، ابزارهای ارتباطی قدیمی و حتی اختلال در خدمات عمومی شد.
مسکو تایمز گزارش داده که حتی پس از بازگشت نسبی اینترنت، شهروندان با «ناپایداری» و بیاعتمادی زندگی میکنند؛ تماسهای اینترنتی ممکن است ناگهان قطع شود و حتی سرویسهای فهرست سفید هم گاهی درست کار نمیکنند.
برآورد «انجمن حمایت از اینترنت» که مسکو تایمز نقل کرده، هزینه اختلالهای اینترنت در پایتخت روسیه را تا ۹.۶ میلیارد روبل، معادل حدود ۱۲۰ میلیون دلار در روز، و هزینه قطعی اینترنت موبایل را در اوج بحران حدود ۴.۸ میلیارد روبل، معادل ۶۰ میلیون دلار در روز دانسته است.
قطعیهای اینترنت موبایل و محدودیت دسترسی به پیامرسانهایی مانند تلگرام و واتساپ، پیامدهای ملموسی برای شهروندان داشته است. یک کارآفرین در حوزه خدمات غذایی در گفتوگو با بیبیسی میگوید:
«وبسایت ما بارها از دسترس خارج شده و عملاً درآمدمان قطع شده است. کسبوکار ما کاملاً وابسته به اینترنت است و بدون آن نمیتواند ادامه پیدا کند.»
گزارشهای پیشین نیز نشان میدهد این اختلالها در مواردی حتی پرداختهای روزمره، خدمات تاکسی اینترنتی و مسیریابی را مختل کرده و هزینههای اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته است.
گسترش استفاده از ویپیان و حرکت به سمت اینترنت بسته
گاردین، به نقل از تحقیق گروه مدافع آزادی اینترنت آرکیاس گلوبال، گزارش داد که شرکتهای بزرگ روسی، از جمله بانکها و پلتفرمهای وب، در حال جمعآوری داده درباره کاربران ویپیان هستند.
در این تحقیق ۳۰ اپلیکیشن محبوب روسی بررسی شده و گفته شده ۲۲ اپلیکیشن میتوانند استفاده از ویپیان یا حتی نصب بودن آن روی گوشی را تشخیص دهند.
گاردین میگوید دهها میلیون روس برای دسترسی به اینترنت جهانی از ویپیان استفاده میکنند، اما استفاده از ویپیان هرچند رسماً غیرقانونی نیست، در پروندههای قضایی بهتدریج به عاملی تشدیدکننده تبدیل شده است.
پیامرسان دولتی «مکس»؛ مدل روسی ویچت؟
مرکز تحلیل سیاست اروپا در گزارشی تازه نوشت کرملین در حال ترویج پیامرسان و سوپراپلیکیشن مکس است؛ اپلیکیشنی که از مدل ویچت چین الهام گرفته و قرار است پیامرسانی، خدمات عمومی، پرداخت و هویت دیجیتال را در یک محیط واحد ادغام کند.
طبق این تحلیل، کرملین این پروژه را با عنوان «حاکمیت فناورانه» معرفی میکند، اما منتقدان آن را گامی به سوی اینترنت بسته و قابل کنترل میدانند.
گزارشهای رویترز و تحلیلگران میگویند هدف ضمنی این روند، سوق دادن کاربران از تلگرام و ابزارهای خارج از کنترل دولت به سمت یک اکوسیستم دولتیتر است.
محدودیت اینترنت در روسیه، بخشی از تقویت زیرساخت فنی سانسور و نظارت دولتی
رسانه «مدیا زُنا» در روسیه در گزارشی تحلیلی توضیح داده که روسیه طی سالهای اخیر زیرساخت فنی سانسور را تقویت کرده است. این زیرساخت، موسوم به تیاسپییو، امکان شناسایی نوع ترافیک، کاهش سرعت یا مسدودسازی کامل پیامرسانها و سرویسها را فراهم میکند.
به نوشته این رسانه، وزارت توسعه دیجیتال روسیه قصد دارد ظرفیت این سامانه را تا سال ۲۰۳۰ حدود دو و نیم برابر افزایش دهد.
این گزارش همچنین میگوید سامانه فیلترینگ روسیه در کنار سامانه نظارتی سورم عمل میکند؛ سامانهای که اپراتورها و برخی خدمات دیجیتال را ملزم به ذخیره و ارائه دادهها به نهادهای امنیتی میکند.
«پرده آهنین دیجیتال» در حال شکلگیری؟
به گفته تحلیلگران و فعالان، آنچه در حال وقوع است فراتر از محدودیتهای مقطعی است و به ایجاد نوعی «اینترنت مجاز» شباهت دارد؛ مدلی که در آن تنها خدمات تأییدشده توسط دولت بهطور پایدار در دسترس هستند.
یک تحلیلگر روس در گفتوگو با بیبیسی این روند را تلاش برای «جدا کردن روسیه از جهان خارج» توصیف میکند؛ روندی که یادآور نوعی «پرده آهنین دیجیتال» است.
در برخی مناطق، کاربران گزارش دادهاند که تنها به وبسایتهای دولتی یا خدمات داخلی دسترسی دارند، در حالی که موتورهای جستوجو و رسانههای مستقل بارگذاری نمیشوند.
نارضایتی در حال افزایش است
برخلاف گذشته، محدودیت اینترنت واکنشهای اجتماعی گستردهتری به همراه داشته است.
فعالان میگویند دلیل این واکنش، وابستگی عمیق زندگی روزمره به اینترنت است:
«موضوع فقط آزادی بیان نیست؛ مردم به اینترنت عادت کردهاند. برای پرداخت، کار، ارتباط و خدمات عمومی به آن نیاز دارند.»
همزمان، نشانههایی از افزایش نارضایتی عمومی دیده میشود.
بیبیسی گزارش میدهد دهها نفر در نزدیکی کرملین صف کشیدهاند تا با ارائه طومار، از ولادیمیر پوتین بخواهند محدودیتهای اینترنتی را متوقف کند. اقدامی که در فضای سیاسی روسیه «ریسکپذیر» تلقی میشود و با نظارت و فیلمبرداری نیروهای امنیتی همراه است.
حتی برخی چهرههای شناختهشده نیز بهطور علنی از این وضعیت انتقاد کردهاند.
کاهش محبوبیت دولت، نگرانیهای اقتصادی و خستگی از جنگ اوکراین، در کنار محدودیتهای اینترنتی، به انباشت نارضایتی در جامعه روسیه دامن زده است.
تجربهای آشنا برای مخاطب ایرانی
آنچه در روسیه در حال شکلگیری است، شباهتهایی قابل توجه با تجربه ایران دارد:
حرکت از فیلترینگ موردی به سمت کنترل ساختاری اینترنت، ایجاد فهرست خدمات مجاز، فشار بر ویپیانها و تلاش برای جایگزینی پلتفرمهای داخلی.
حتی در روایت رسمی نیز اشتراک وجود دارد و «امنیت و جنگ» بهعنوان توجیه اصلی مطرح میشود، در حالی که پیامدها در هر دو کشور به شکل مشابهی بر زندگی روزمره و اقتصاد دیجیتال شهروندان تأثیر گذاشته است.
در نهایت، همانطور که یکی از شهروندان روس میگوید:
«احساس میکنیم داریم به گذشته برمیگردیم.»
و شاید مهمتر از همه، احساسی از « گسستگی از حقیقت وعدم قطعیت» به طور توأمان که مانند خمیری در حال ورآمدن، در سراسر جامعه روسیه، و البته ایران، در حال گسترش است.
