نیماد – دهمین دوره «نمایشگاه کتاب تهران بدون سانسور» در مونترال، برای پنجمین سال متوالی، در فضایی فرهنگی و گفتوگومحور برگزار شد؛ رویدادی که برای بسیاری از ایرانیان خارج از کشور، نه فقط یک نمایشگاه کتاب، بلکه مجالی برای بازسازی پیوندهای زبانی و فرهنگی با ایران است.
این نمایشگاه در روزهای شنبه و یکشنبه، دوم و سوم مه، در دانشگاه «اتس» مونترال برگزار شد و میزبان ناشران مستقل فارسیزبان خارج کشور بود. آنها مجموعهای از آثار خود را، در کنار شماری از کتابهای رسیده از ایران، در معرض دید مخاطبان قرار دادند؛ ترکیبی که بهویژه به دلیل حضور آثاری با امکان انتشار محدود در داخل کشور، به این رویداد هویتی متفاوت بخشیده است.
اما «تهران بدون سانسور» تنها یک بازار کتاب نیست. در کنار عرضه آثار، مجموعهای از نشستها، گفتوگوها و کارگاهها در سه سالن برگزار شد. برنامههایی برای کودکان و نوجوانان نیز تدارک دیده شده بود؛ تلاشی آگاهانه برای ایجاد پلی میان نسلها و تبدیل نمایشگاه به فضایی خانوادگی.
سپیده جهانگیری، مدیر نمایشگاه، با اشاره به روند شکلگیری این رویداد در مونترال به نیماد میگوید: «زمانی که این کار را آغاز کردیم، منابع فرهنگی در جامعه فارسیزبان مونترال محدود بود، در حالیکه ظرفیت قابلتوجهی وجود داشت.» او میافزاید طی پنج سال گذشته، این نمایشگاه بهتدریج توانسته جای خود را پیدا کند: «هر سال شناخت ما از مخاطب و ظرفیتهای کار بیشتر شده و تلاش کردهایم مسیر را به شکل بهتری پیش ببریم.»
به گفته او، تجربه امسال از نظر میزان مشارکت و استقبال، نسبت به دورههای پیشین موفقتر بوده است، هرچند تأکید میکند که این رویداد همچنان نیازمند بهبود و گسترش است. جهانگیری یکی از اهداف اصلی نمایشگاه را ایجاد «فضایی امن برای گفتوگو» میداند؛ جایی که افراد با دیدگاههای متفاوت بتوانند در حوزه فرهنگ و هنر با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.
در میان برنامههای امسال، نشست «سینما و تابآوری جنگ» با حضور محمد ارژنگ، نویسنده و مترجم سینما، از جمله جلساتی بود که با استقبال قابلتوجهی روبهرو شد. ارژنگ در این نشست تلاش کرد نسبت میان تجربه جمعی رنج و امکان عبور از آن را از خلال سینما بررسی کند. او به نیماد میگوید: «همه ما بهنوعی از تجربههای اخیر آسیب دیدهایم؛ چه مستقیم و چه غیرمستقیم. مفهوم تابآوری به این اشاره دارد که چگونه میتوان از دل این وضعیت عبور کرد.»
به باور او، سینما میتواند ابزاری برای فهم و بازنمایی این تجربهها باشد و حتی به ترمیم آنها کمک کند. ارژنگ همچنین در ارزیابی خود از نمایشگاه تأکید میکند: «اگر انتظاراتمان را با امکانات موجود متناسب کنیم، تداوم این رویداد و بهبود تدریجی آن، خود یک دستاورد مهم است.»
در حوزه نشر، مهدی گنجوی، مدیر «نشر آسمانا»، در این دوره حضور داشت. او با اشاره به فعالیت این نشر از سال ۲۰۱۳ در کانادا میگوید: «تمرکز ما بر ادبیات بهحاشیهراندهشده، پیشرو و چند زبانه است، با توجه ویژه به ادبیات دیاسپورا.» به گفته او، یکی از نیازهای مهم جامعه فارسیزبان خارج از کشور، تولید و مصرف کتاب در همین بستر است.
گنجوی همچنین بر اهمیت استانداردهای حرفهای در نشر تأکید میکند و میگوید آثار در این نشر با داوری به روش دوسوکور بررسی میشوند تا مخاطب بتواند به کیفیت آنها اعتماد کند. او نقش نمایشگاههایی از این دست را فراتر از عرضه کتاب میداند: «در دورههایی که بیاعتمادی و خشونت گفتمانی افزایش پیدا میکند، کتاب میتواند بستری برای گفتوگو و بازسازی اعتماد باشد.»
نمایشگاه «تهران بدون سانسور» بخشی از یک تور فرهنگی گستردهتر است که در شهرهای مختلف اروپا و آمریکای شمالی برگزار میشود و پس از مونترال، به شهرهایی چون اتاوا و تورنتو نیز میرود. این ویژگی، آن را به شبکهای فراملی از کنشهای فرهنگی بدل کرده است.
برای بسیاری از بازدیدکنندگان، این رویداد صرفا مکانی برای خرید کتاب نیست؛ بلکه فضایی برای دیدار، گفتوگو و بازاندیشی درباره هویت، زبان و تجربه زیسته در مهاجرت است. در چنین بستری، کتاب نهفقط یک کالا، بلکه نقطهای برای اتصال حافظه، تجربه و آینده است.
«تهران بدون سانسور» در مونترال، در نهایت، تصویری از تداوم فرهنگ در تبعید ارائه میدهد؛ تلاشی جمعی برای حفظ و بازآفرینی آنچه ممکن است در مرزها محدود شود، اما در زبان، خاطره و کتاب، همچنان زنده میماند.
