شبکه خبری الجزیره در گزارشی به تبعات اقتصادی جنگ دوباره ایالات متحده با ایران پرداخته که در حال حاضر به شکل افزایش قیمت نفت خود را نشان میدهد. این گزارش اما تاکید دارد که شاخصهای واقعی وضعیت اقتصاد را باید در جایی فراتر از بازارهای بورس و قیمت روزانه نفت جستوجو کرد.
مایکل کلاین، استاد روابط اقتصادی بینالملل در مدرسه فلچر دانشگاه تافتس، به الجزیره میگوید: «بازارها در یک یا دو ماه گذشته تا حدی آرام بودند، اما از زمان آغاز جنگ در ایران این وضعیت تغییر کرده است.»
برای نمونه، بازده اوراق قرضه ۱۰ ساله خزانهداری ایالات متحده که شاخصی کلیدی برای سنجش انتظارات تورمی است، از زمان آغاز جنگ علیه ایران در اسفند ماه تا روز دوشنبه نزدیک به ۶۰ نقطه پایه افزایش یافته و به ۴.۶ درصد رسیده است. به گفته کلاین، این بالاترین میزان بازدهی این اوراق در یک سال گذشته است؛ مسألهای که هزینه استقراض را برای کسبوکارها افزایش داده و رشد اقتصادی را کند میکند.
کلاین میگوید: «نرخ بهره اوراق قرضه، نرخ تورم را در خود منعکس میکند؛ چرا که وامدهندگان هنگام بازپرداخت میخواهند افت ارزش پولشان که بر اثر تورم رخ میدهد جبران شود.»
این روند همچنین نشان میدهد که سرمایهگذاران انتظار دارند تورم بیش از این افزایش یابد، زیرا تنگه هرمز، آبراه راهبردی که پیش از جنگ ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور میکرد، پس از گشایش کوتاهمدتی که نتیجه امضای یادداشت تفاهم میان آمریکا و ایران برای تمدید آتشبس بود، بار دیگر عملا مسدود شده است.
آن گشایش کوتاهمدت خود را در شاخص قیمت مصرفکننده ماه ژوئن نشان داد؛ جایی که طبق آمار دفتر آمار نیروی کار وزارت کار آمریکا، قیمتها در مقایسه با ماه قبل ۰.۴ درصد کاهش یافت. این کاهش عمدتا ناشی از افت قیمت حاملهای انرژی، از جمله افت ۹.۷ درصدی قیمت نفت بود.
اما تنها یک ماه پس از امضای یادداشت تفاهم و چند روز پس از فروپاشی ظاهری آن، قیمت نفت خام برنت در روز یکشنبه به ۹۱.۴۲ دلار در هر بشکه رسید و سپس روز دوشنبه تا ۸۸.۰۴ دلار تعدیل شد. میانگین قیمت کشوری هر گالن بنزین در آمریکا نیز به ۴ دلار رسید، در حالی که هفته قبل ۳.۸۷ دلار بود.
کلاین به الجزیره گفت: «بازارها نگاه به آینده دارند. معاملهگران سخنان ترامپ درباره جنگ را چندان مبنا قرار نمیدهند، چرا که او هر روز حرف متفاوتی میزند.»
بر اساس ابزار «فدواچ» گروه سیامای، معاملهگران اکنون شانس افزایش ۰.۲۵ درصدی نرخ بهره آمریکا در ماه سپتامبر را ۵۵ درصد برآورد میکنند.
ریچل زیِمبا، پژوهشگر ارشد مهمان در مرکز امنیت جدید آمریکایی، با این تحلیل موافق است که ماه گذشته جامعه اقتصادی «از خوشبینی بیش از حد درباره جریان نفت» به «اصلاح قیمت در هفته گذشته با فروپاشی تفاهمنامه و افزایش ریسک درگیری» تغییر مسیر داد.
در دوره پیش و پس از امضای یادداشت تفاهم، به دلیل خروج نفتکشهای گرفتار شده از تنگه هرمز، میزان عرضه نفت از تعداد نفتکشهای موجود فراتر رفت و قیمتها پایین آمد. زیِمبا میگوید: «آن افت قیمت با بنیانهای بلندمدت بازار همخوانی نداشت.»
اما اکنون با کاهش ذخایر کوتاهمدت، قیمتها دوباره سیر صعودی گرفتهاند.
او افزود: «کاهش عرضه در فرآوردههای نفتی مانند بنزین و گازوئیل شدیدتر از نفت خام است و فشار اصلی را مصرفکنندگان در همین بخش حس خواهند کرد، چرا که نمیتوان یک تراکتور یا خودرو را با نفت خام به حرکت درآورد.»
علاوه بر انسداد تنگه هرمز، برخی از پالایشگاههای بزرگ جهان نیز تولید خود را کاهش دادهاند. برای مثال، پالایشگاههای خاورمیانه به دلیل خسارات ناشی از حملات ایران با ظرفیت بسیار پایینتری فعال هستند. به همین ترتیب، پالایشگاههای روسیه نیز هدف حملات پهپادی اوکراین قرار گرفته و میزان تولیدشان کاهش یافته است.
زیِمبا به الجزیره گفت: «حتی زمانی که قیمت نفت خام افت کرد، قیمت فرآوردههای نفتی به دلیل همین کمبودها کاهش چندانی نداشت.»
لحاظ شدن حمایتهای دولتی در محاسبات بازار
در چنین شرایطی، شاخص اساندپی ۵۰۰ در یک ماه گذشته ۰.۸۱ درصد و شاخص کلیدی نژدک ۵.۶۶ درصد افت داشتهاند، در حالی که شاخص داوجونز با ۰.۵۳ درصد رشد به ۵۱,۸۳۹ واحد رسیده است (اگرچه از اوج ۵۳,۰۵۵ واحدی خود در ۶ ژوئیه فاصله گرفته است).
ماریانو توراس، مدیر گروه اقتصاد و مالی دانشگاه ادلفی، میگوید: «بازار سهام نسبتا باثبات بوده است. ریسک بزرگی وجود دارد که اوضاع بسیار وخیمتر شود و امنیت غذایی در سطح جهان به خطر بیفتد، اما به نظر میرسد بازارها این ریسکهای بلندمدت را در محاسبات خود وارد نکردهاند.»
اقتصاددانان نسبت به امنیت غذایی هشدار میدهند، چرا که با انسداد تنگه هرمز، قیمت کالاهای وابسته به انرژی مانند کودهای شیمیایی جهش خواهد کرد. با آغاز فصل کشت در نیمکره جنوبی، کشورهای در حال توسعه بهویژه در آفریقا و آمریکای جنوبی بیشترین آسیب را خواهند دید. زیِمبا اشاره میکند که حتی برای کشوری مانند هند که مصرف کود بالایی به ازای هر محصول دارد، این موضوع به تورم مواد غذایی دامن خواهد زد.
او میگوید: «شدت اثرگذاری به طول دوره کمبود بستگی دارد. در بهترین سناریو، قیمتها نسبت به سال گذشته بالاتر خواهد بود؛ اما در بدترین سناریو، انسداد گسترده همزمان با خشکسالی در سایر نقاط جهان رخ خواهد داد.»
توراس نیز تأیید میکند که بخشهایی از جهان ممکن است با «شرایطی بسیار بحرانی» روبرو شوند، اما این خطرات هنوز در بازار سهام منعکس نشده است.
او با اشاره به مداخلات قبلی از جمله بحران مالی شرق آسیا در اواخر دهه ۹۰، بحران مالی ۲۰۰۸ آمریکا و اقدامات بانکهای مرکزی در دوران پاندمی کووید-۱۹ گفت: «یک فرض عمومی وجود دارد مبنی بر اینکه همهچیز درست خواهد شد زیرا دولت و بانک مرکزی آمریکا (فدرال رزرو) مثل گذشته وارد عمل خواهند شد و کمک خواهند کرد.»
توراس افزود: «والاستریت انتظار دریافت کمکهای دولتی را در قیمتها لحاظ کرده است؛ چرا که معتقدند اگر شوک خیلی شدیدی وارد شود، همه زیان خواهند دید و دولت مجبور به مداخله خواهد شد.»
کلاین نیز با این دیدگاه موافق است: «بازارها بالا و پایین میروند. تمرکز بیش از حد بر نوسانات روزانه، هفتگی یا حتی ماهانه اشتباه است. همانطور که جان مینارد کینز، اقتصاددان برجسته گفت، بازارها به ذهنیت و تصورات مردم پاسخ میدهند؛ این یک رفتار گلهای است.»
