پایگاه خبری نیماد –در حالی که واشینگتن از اعمال فشارهای اقتصادی بیسابقه علیه ایران سخن میگوید و همزمان لحن تهدیدآمیز خود را درباره ادامه تقابل حفظ کرده است، نشانهها حاکی از آن است که تهران نیز خود را برای مرحله تازهای از رویارویی آماده میکند؛ مرحلهای که در آن تشدید فشار اقتصادی آمریکا با تلاش ایران برای بازسازی و گسترش توان نظامیاش همراه شده و چشمانداز ادامه بحران را پررنگتر کرده است.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، روز شنبه گفت تهران «پیامهای متعددی» از کشورهای همسایه درباره شکلگیری ترتیبات امنیتی جدید و گسترش همکاریهای اقتصادی دریافت کرده است. این اظهارات در حالی مطرح میشود که دولت دونالد ترامپ از تشدید تحریمها علیه ایران خبر داده و اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، گفته واشینگتن اقداماتی علیه تهران اعمال خواهد کرد که «تا کنون دیده نشده است».
همزمان، آینده تفاهمنامه ۱۷ ژوئن میان ایران و آمریکا همچنان نامعلوم است. این تفاهمنامه که پس از مذاکرات با میانجیگری پاکستان امضا شد، قرار بود به جنگ پایان دهد و زمینه دستیابی به یک توافق نهایی را ظرف ۶۰ روز فراهم کند.
تنگه هرمز در عمل دست کیست؟ روایت دادهها از رقابت ایران و آمریکا
بر اساس این سند، آمریکا باید محاصره دریایی ایران را پایان میداد، تحریمها را لغو میکرد، امکان دسترسی تهران به داراییهای مسدودشده را فراهم میساخت و کار بر روی بستهای دستکم ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران را آغاز میکرد. در مقابل، ایران نیز باید مینهای تنگه هرمز را پاک میکرد و برای ۶۰ روز اجازه عبور بدون هزینه کشتیها را میداد.
اما اختلاف دو طرف بر سر اجرای توافق خیلی زود آشکار شد. واشینگتن حملات ایران را نقض تفاهمنامه خواند و تهران نیز آمریکا را به نقض همان توافق متهم کرد. ترامپ هفتم ژوئیه اعلام کرد توافق «تمام شده» و حملات آمریکا ادامه یافت. ایران نیز گفت تعهدات خود را در واکنش به نقض تعهدات واشینگتن معلق کرده است.
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، اکنون میگوید تهران هنوز درباره آغاز دوباره مذاکرات با آمریکا تصمیم نگرفته است. او همچنین تاکید کرده آنچه در اسلامآباد امضا شد «پایان جنگ» بود و نه یک آتشبس ۶۰ روزه که اکنون نیازمند تمدید باشد.
در این میان، تنگه هرمز به یکی از مهمترین نقاط تقابل دو کشور تبدیل شده است. آمریکا و ایران هر دو مدعی کنترل این آبراه راهبردیاند. پنتاگون نیز اخیرا اعلام کرد به یک کشتی باری با پرچم پاناما در تنگه شلیک کرده، زیرا این کشتی به گفته واشینگتن «محاصره آمریکا علیه ایران» را نقض کرده بود.
ترامپ نیز روز جمعه با لحنی تند مدعی شد آمریکا پس از «شکست ایران» تنگه هرمز را قلمرو خود اعلام خواهد کرد. در سوی مقابل، تهران نهتنها کنترل این آبراه را یکی از مهمترین اهرمهای خود میداند، بلکه در حال مذاکره با عمان برای یافتن مسیرهای تازه کشتیرانی در منطقه است.
الجزیره در ارزیابی پیامدهای جنگ نوشته است که توان ایران را نمیتوان صرفا بر اساس خسارتهایی که در حملات آمریکا متحمل شده سنجید. یکی از مهمترین نتایج جنگ، توان تهران برای تحمیل هزینههای بلندمدت به آمریکا و اقتصاد جهانی بوده است.
باربارا اسلاوین، پژوهشگر ارشد مرکز استیمسون در واشینگتن، به الجزیره گفته است ذخایر موشکهای رهگیر آمریکا کاهش یافته، ذخایر راهبردی نفت این کشور تخلیه شده و تجهیزات کلیدی نظامی، از جمله ناوهای هواپیمابر، ماهها بیشتر از برنامه اولیه در دریا نگه داشته شدهاند.
به گفته اسلاوین، همین عوامل گزینههای نظامی آمریکا برای افزایش فشار بر ایران را محدود کرده است. در مقابل، تهران نشان داده است که با ایجاد اختلال در عبور کشتیها از تنگه هرمز میتواند هزینه اقتصادی جنگ را به بیرون از مرزهای ایران منتقل کند.
«بازی با آتش»؛ حمله اسرائیل به سوریه و آزمون ترکیه پس از پیمان دفاعی مکه
او میگوید ایران اکنون «سخت بازی میکند» و از اینکه دولت ترامپ از نظر تهران به تعهدات تفاهمنامه ژوئن عمل نکرده، خشمگین است. به گفته او، تهران با استفاده از هرمز هم اقتصاد بینالمللی و هم دولت ترامپ را تحت فشار قرار داده است.
تحولات سیاسی در داخل ایران نیز نشانهای از سختتر شدن مواضع تهران تلقی میشود. انتصاب محسن رضایی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران، به ریاست شورای عالی امنیت ملی، از نگاه برخی تحلیلگران تلاشی برای هماهنگی بیشتر میان بخشهای نظامی و غیرنظامی حکومت است.
مصطفی خوشچشم، استاد دانشگاه در تهران، به الجزیره گفته است این تغییرات نشان میدهد ایران معتقد است در شرایط کنونی «دست بالا» را دارد. او پیشبینی کرده است که در صورت آغاز مذاکرات تازه، تهران با مطالبات بیشتری وارد گفتوگو شود؛ از لغو تحریمها گرفته تا مسائل منطقهای.
قالیباف نیز روز شنبه امتیازهایی را که ایران در تفاهمنامه به دست آورده «مایه افتخار و پیروزی» خواند و مدعی شد جمهوری اسلامی از این جنگ «هم از نظر نظامی و هم سیاسی» پیروز بیرون آمده است.
صرفنظر از این ادعا، آنچه جنگ آشکار کرده این است که ارزیابی توان ایران تنها با شمار موشکها یا تجهیزات نظامی ممکن نیست. موقعیت جغرافیایی ایران در خلیج فارس، قابلیت مختل کردن تجارت و انتقال انرژی و توان تبدیل یک درگیری نظامی به بحرانی اقتصادی برای دیگر کشورها، بخشی از قدرت بازدارندگی تهران را تشکیل میدهد؛ عواملی که در صورت ادامه تقابل، ممکن است به اندازه خود تسلیحات در تعیین مسیر جنگ و صلح اهمیت پیدا کنند.
