در حالی که قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا از آمادگی آمریکا و شماری از کشورهای منطقه برای حمله دوباره به ایران خبر میدهد، دونالد ترامپ تعطیلاتش در کمپ دیوید را نیمهکاره رها کرده و به کاخ سفید بازگشته است. او همزمان گفته برای «اتفاقات بسیار بزرگی» در رابطه با ایران تصمیم میگیرد و از «محو ایران» یا فروپاشی اقتصادی آن سخن گفته است.
اما در میان همین تهدیدها، ترامپ میگوید آماده دیدار با مسعود پزشکیان است. تهران نیز شروط خود را برای پایان جنگ از طریق قطر و پاکستان به واشینگتن فرستاده و عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در مسیر سفر به نیویورک در دوحه توقف کرده است.
افزایش همزمان تهدیدهای نظامی و رفتوآمدهای دیپلماتیک نشان میدهد که بحران ایران و آمریکا به لحظه حساسی رسیده است: یا میانجیگری کشورهای منطقه راهی برای توافق باز میکند، یا شکست مذاکرات به جنگی شدیدتر و گستردهتر منتهی میشود.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا در بیانیهای اعلام کرده است که آمریکا با «چراغ سبز برخی کشورهای منطقه» تصمیم دارد اقدام علیه ایران را از سر بگیرد. این نهاد نظامی به نشستی مشترک در یکی از کشورهای اروپایی اشاره کرده، اما درباره محل برگزاری و شرکتکنندگان آن توضیح بیشتری نداده است.
خبرگزاری تسنیم احتمال داده است منظور این بیانیه، جلسه فرماندهان نظامی آمریکا، اسرائیل و چند کشور عرب در آلمان باشد؛ نشستی که اکسیوس پنج روز پیش از آن خبر داده بود.
چگونه جنگ با ایران اقتصاد کشورهای عربی را در تنگنا قرار داد و وادار به استقراض کرد؟
براساس گزارش اکسیوس، فرماندهان ارشد نظامی آمریکا، اسرائیل، عربستان، امارات، بحرین، کویت، قطر، اردن و مصر در این نشست درباره جنگ ایران و تنشهای منطقه گفتوگو کردند. سنتکام برگزاری کنفرانس را تایید کرده، اما گفته است که نشست از پیش برنامهریزی شده بود و جنبه اضطراری نداشت.
برگزاری این نشست بهتنهایی به معنای گرفتهشدن تصمیم برای حملهای تازه نیست. بااینحال، همزمانی آن با تهدیدهای ترامپ، هشدار قرارگاه خاتمالانبیا و افزایش آمادهباشهای امنیتی، نشان میدهد دو طرف خود را برای شکست احتمالی تلاشهای دیپلماتیک آماده میکنند.
در جبهه دیپلماسی، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفته است تهران شروط خود را از طریق قطر و پاکستان به آمریکا منتقل کرده و اکنون منتظر پاسخ ترامپ است. به گفته او، پایان جنگ در تمام جبههها، آزادسازی داراییهای مسدود شده ایران و پایان محاصره دریایی از شروط تهران است.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، نیز ارسال پیام به واشینگتن را تایید کرده است. او در عین حال از جریانهایی انتقاد کرده که بدون داشتن افق و سازوکاری برای پایان جنگ، کشور را به سوی «فرسایش و جنگ بیپایان» میبرند. قالیباف سیاست مورد نظر خود را در یک جمله خلاصه کرد: «هم باید جنگید و هم مذاکره کرد.»
رفتوآمدهای دیپلماتیک نیز افزایش یافته است. وزیر کشور پاکستان روز یکشنبه به تهران میرود و عراقچی پیش از حضور در مجمع عمومی سازمان ملل، برای رایزنی درباره تحولات منطقه در دوحه توقف میکند. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، نیز گفته است آنکارا و چند کشور دیگر در حال تهیه پیشنهادهایی برای نزدیک کردن ایران و آمریکا به توافق هستند.
کشورهای منطقه، با وجود اختلافهای سیاسی و امنیتی، بیش از گذشته برای پایان بحران تلاش میکنند؛ زیرا ادامه جنگ مستقیما اقتصاد، انرژی و امنیت آنها را تحت تاثیر قرار داده است.
بسته ماندن تنگه هرمز، تولید و صادرات انرژی را مختل کرده است. سعد کعبی، مدیرعامل قطرانرژی، میگوید این شرکت اکنون تنها حجم «بسیار ناچیزی» گاز طبیعی مایع تولید میکند. نرسیدن تجهیزات ضروری به قطر ممکن است پروژههای توسعه میدان گازی شمال را نیز به تاخیر بیندازد. حتی اگر تنگه باز شود، بازگشت فعالیتها به وضعیت عادی چند هفته زمان خواهد برد.
در سوی دیگر منطقه، عربستان سعودی با گسترش درگیری با حوثیها و خطر حمله به فرودگاهها و زیرساختهایش روبهرو است. مصر نیز نگران ناامنی در دریای سرخ و تنگه بابالمندب است. عبدالفتاح سیسی، رئیسجمهور مصر، در دیدار با جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، بر ضرورت حل سیاسی بحرانهای منطقه تاکید کرده است.
همزمان، شماری از سفارتخانههای آمریکا به اتباع این کشور درباره احتمال تشدید سریع درگیریها و لغو پروازها هشدار دادهاند. این هشدارها نشان میدهد احتمال گسترش جنگ دیگر یک خطر دوردست تلقی نمیشود.
کشورهای منطقه در برابر این بحران موضعی یکسان ندارند. برخی در نشستهای نظامی با آمریکا و اسرائیل شرکت میکنند و همزمان برای میانجیگری میان تهران و واشینگتن تلاش میکنند. این رفتار دوگانه نشان میدهد که آنها از یک سو خود را برای گسترش احتمالی جنگ آماده میکنند و از سوی دیگر میکوشند مانع وقوع آن شوند.
هنوز روشن نیست که پاسخ ترامپ به شروط تهران چه خواهد بود. بااینحال، رفتوآمدهای دیپلماتیک، نشستهای نظامی و افزایش تهدیدها نشان میدهد وضع موجود نمیتواند برای مدتی طولانی ادامه پیدا کند. روزهای آینده و دیدارهای حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل ممکن است مشخص کند که این فشار متقابل به توافقی سیاسی منتهی میشود یا منطقه را به سوی جنگی شدیدتر میبرد.
