صادرات نفت خام از کشورهای حاشیه خلیح فارس در ماه سپتامبر با افزایشی چشمگیر روبه‌رو شد و با این حال قیمت نفت همچنان بالا باقی مانده است، امری که به این گمانه دامن زده است که شاید ایران به‌طور مخفیانه از نفتکش‌ها عوارض می‌گیرد.
شبکه خبری الجزیره در گزارشی به این موضوع پرداخته و تلاش کرده تصویری دقیق‌تر از شرایط تنگه هرمز ارائه دهد.
این گزارش با اشاره به آمار تازه شرکت ردیابی دریایی کپلر آغاز می‌شود که می‌گوید صادرات نفت خام از منطقه در چهار روز پایانی ماه سپتامبر از سطوح پیش از جنگ فراتر رفت و به بین ۱۹.۵ تا ۲۲.۵ میلیون بشکه در روز رسید.
پیش از آغاز جنگ، میانگین صادرات حدود ۱۸ میلیون بشکه در روز بود، اما ایران طی جنگ ۳۹ روزه با مسدود کرده تنگه هرمز توانست گلوگاه اقتصاد جهانی را فشار دهد و قیمت نفت را بالا ببرد، امری که تاثیراتش همچنان باقی‌ست.
اما آیا افزایش دوباره عبور و مرور نفتکش‌ها نفت خام از تنگه هرمز و صادرات نفت خام از منطقه به این معناست که ایران کنترل خود بر تنگه هرمز را از دست داده یا اتفاق دیگری در حال رقم خوردن است؟
تحلیلگران کپلر چه می‌گویند؟
میشل بروهارد، رئیس بخش سیاست‌گذاری و ریسک ژئوپلیتیک در کپلر، به تازگی این احتمال را مطرح کرد که برخی کشورها ممکن است برای عبور از تنگه هرمز به ایران پول پرداخت کنند.
وی در مصاحبه‌ای با روری جانستون، تحلیلگر انرژی، گفت: «من حدس می‌زنم عوارضی پرداخت می‌شود که عبور امن این کشتی‌ها را تضمین می‌کند.»
میشل بروهارد، رئیس بخش سیاست‌گذاری و ریسک ژئوپلیتیک در کپلر، به تازگی این احتمال را مطرح کرد که برخی کشورها ممکن است برای عبور از تنگه هرمز به ایران پول پرداخت کنند.
وی افزود: «همچنین گمان می‌کنم این کشورها می‌دانند که این وضعیت، یعنی اسکورت کشتی‌ها توسط ایالات متحده و همچنین پرداخت ۱۰ تا ۲۰ درصد از ارزش محموله به عنوان عوارض به ایران، پایدار نیست. به همین دلیل، شاهد رقابتی هستیم که می‌توان آن را تلاش برای خارج کردن هرچه بیشتر و سریع‌تر محموله‌ها پیش از آغاز مجدد جنگ نامید.»
الجزیره تاکید می‌کند که ادعای میشل بروهارد هنوز به‌طور مستقل تأیید نشده است و او نیز آن را به‌عنوان یک حدس و گمان مطرح کرده، نه یافته‌ای که با شواهد قطعی پشتیبانی شود. با این حال، نشریه کشتیرانی لویدز لیست از ماه مارس گزارش داده بود که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران سامانه‌ای اخذ عوارض برای کنترل تردد کشتی‌ها از طریق این تنگه ایجاد کرده است.
دولت ترامپ در جریان این جنگ بارها اعلام کرده است که ایران تحت هیچ‌گونه توافق احتمالی با واشینگتن اجازه دریافت عوارض را نخواهد داشت.
وضعیت تردد در تنگه هرمز چگونه است؟
گزارش‌های ردیاب‌های دریایی نشان می‌دهد که روند خروج نفت از خاورمیانه رو به افزایش است.
در هفته پایانی سپتامبر، میانگین هفتگی صادرات از مرز حدود ۱۸ میلیون بشکه در روز (ثبت‌شده پیش از جنگ در فوریه) عبور کرد که این نخستین بار از زمان آغاز درگیری‌ها است.
کپلر اعلام کرد که میانگین صادرات نفت خام (بدون احتساب ایران) نیز در طول ماه سپتامبر به حداقل ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز بازگشته است.
نفت برنت روز سه‌شنبه با ۱.۰۳ درصد افزایش در حدود ۱۰۱.۶۲ دلار در هر بشکه معامله شد و نفت وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با ۱.۱۱ درصد افزایش به حدود ۹۰.۴۰ دلار رسید.
روند افزایشی صادرات نفت به ماه اکتبر نیز کشیده شده است. شرکت دولتی نفتکش عراق روز شنبه اعلام کرد که دو میلیون بشکه نفت خام را با یک نفتکش بسیار بزرگ از طریق تنگه هرمز منتقل کرده است؛ به گفته مدیرعامل این شرکت، این نخستین عملیات در نوع خود طی دهه‌های گذشته بوده است.
به گفته کپلر، «در حال حاضر ۴۰ درصد از نفت، تنگه هرمز را دور می‌زنند و بیشتر نفت خامی که از این تنگه عبور می‌کند در آب‌های آزاد به نفتکش‌های دیگر منتقل می‌شود» و بخش عمده‌ای از آن از طریق خطوط لوله عربستان سعودی و امارات متحده عربی جریان می‌یابد.
قیمت نفت در چه وضعیتی قرار دارد؟
با احیای صادرات از خاورمیانه، قیمت نفت اندکی تعدیل شده است. هفته گذشته نیز کشورهای گروه تصمیم خود را برای آزادسازی ۱۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری اعلام کردند.
با این وجود، قیمت نفت خام همچنان به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از سطوح پیش از جنگ باقی مانده است. نفت برنت روز سه‌شنبه با ۱.۰۳ درصد افزایش در حدود ۱۰۱.۶۲ دلار در هر بشکه معامله شد و نفت وست تگزاس اینترمدیت آمریکا (WTI) نیز با ۱.۱۱ درصد افزایش به حدود ۹۰.۴۰ دلار رسید.
سوزانا استریت، استراتژیست ارشد سرمایه‌گذاری در ولث کلاب، خاطرنشان کرد: «با وجود جهش صادرات از منطقه، بخش عمده‌ای از چشم‌انداز بلندمدت به امنیت عرضه‌ی انرژی بستگی خواهد داشت؛ چرا که وضعیت همچنان متشنج است.»
وی افزود: «تنگه هرمز همچنان یک کانون بحران اصلی است و حمله به نفتکش‌ها، نگرانی‌ها را درباره احتمال اختلال بیشتر در عرضه زنده نگه داشته است.»
آیا ادعای تحلیلگر کپلر معتبر است؟
کریس بیوچمپ، تحلیلگر ارشد بازار در گروه آی‌جی، به الجزیره گفت سناریوی مطرح‌شده توسط بروهارد «تا حدی» امکان‌پذیر است
عبدالخلیق، پژوهشگر دانشگاه، معتقد است در حالی که حدس بروهارد مبنی بر شکل‌گیری توافقی برای عوارض عبور ممکن است «باورپذیر» باشد، اما توصیف آن به عنوان یک «مکانیزم امنیتی غیررسمی بهتر از یک عوارض دریایی رسمی و دولتی» است.
وی به الجزیره گفت: «هیچ مدرکی که وجود عوارض سیستماتیک و دولتی از سوی ایران را تأیید کند، وجود ندارد.» وی افزود که کنوانسیون سازمان ملل متحد درباره حقوق دریاها عبور ترانزیتی از تنگه‌های بین‌المللی را تضمین می‌کند و «عوارض رسمی را از نظر قانونی به چالش می‌کشد».
با این حال، کریس بیوچمپ، تحلیلگر ارشد بازار در گروه آی‌جی، به الجزیره گفت سناریوی مطرح‌شده توسط بروهارد «تا حدی» امکان‌پذیر است.
در ماه سپتامبر، دولت ایالات متحده همچنین شرکت دارایی‌های دیجیتال بیت‌بانک را تحریم کرد؛ شرکتی که به گفته واشینگتن، توسط «سازمان خدمات دریایی امن هرمز» متعلق به دولت ایران برای انتقال وجوه مربوط به عوارض عبور ایمن کشتی‌ها به تهران استفاده می‌شده است.
بیوچمپ خاطرنشان کرد که بزرگ‌ترین چالش صادرات نفت در حال حاضر «مشکل کشتیرانی» است: «سیستم شاتل در خلیج فارس در خارج کردن نفت بسیار عالی عمل می‌کند، اما به ناوگان بزرگی از کشتی‌ها نیاز دارد؛ موضوعی که هزینه‌های حمل‌ونقل را افزایش داده و عرضه خارج از منطقه را محدودتر کرده است.»
