حدود یک قرن پس از آنکه بریتانیا و فرانسه با تقسیم حوزههای نفوذشان بر شکلگیری مرزهای پساعثمانی اثر گذاشتند، برخی پژوهشکدههای اسرائیلی از «نقشهای تازه» برای خاورمیانه مینویسند. آنها مرزهای بسیاری از کشورهای منطقه را میراث سیاستهای استعماری و دولتسازیهای مصنوعی میدانند؛ اما همین معیار را درباره اسرائیل به همان شکل به کار نمیگیرند؛ کشوری که در سال ۱۹۴۸، سالها پس از استقلال کشورهایی چون عراق، لبنان و سوریه، در سرزمین فلسطینِ تحت قیمومت بریتانیا اعلام موجودیت کرد. پیشنهادهای این پژوهشکدهها از چندپارهکردن ایران، سوریه و عراق تا تضعیف دولتهای مرکزی و مسلحکردن گروههای قومی و مذهبی را در بر میگیرد. این نوشتهها بخشی از بحثهای راهبردی و مواد خام سیاستگذاری در اسرائیلاند. همزمانی این پیشنهادها با بمبارانها، ایجاد مناطق حائل و مداخلات اسرائیل این پرسش را پیش میکشد: این نقشهها تا کجا روی زمین هم بازتاب پیدا کردهاند؟
طرحِ چندپارهسازی ایران و تضعیف دولت مرکزی
در مقاله «فرصتی تاریخی برای نظم منطقهای جدید» که «کُبی مایکل» در «مرکز راهبرد کلان اسرائیل (ICGS) » در فروردین ۱۴۰۵ منتشر کرده، ایران عامل اصلی بیثباتی منطقه معرفی میشود. مایکل پیشنهاد میکند ایران به فدراسیونی سستتر با دولت مرکزیِ ضعیفتر و مناطق خودمختار قومی- ـمذهبی تبدیل شود. او حتی جداشدن منطقه کردنشین شمالغرب و غرب ایران و پیوند آن با مناطق کردنشین عراق و سوریه را مطرح میکند. نقشه پیشنهادی مقاله نیز این ایده را در قالب یک ساختار منطقهای تازه نشان میدهد.
کُبی مایکل پیشنهاد میکند ایران به فدراسیونی سستتر با دولت مرکزیِ ضعیفتر و مناطق خودمختار قومی- ـمذهبی تبدیل شود. او حتی جداشدن منطقه کردنشین شمالغرب و غرب ایران و پیوند آن با مناطق کردنشین عراق و سوریه را مطرح میکند.
این ایده همچنین در مقاله مشترک «کُبی مایکل» و «یوئل گوزانسکی» در «مؤسسه راهبرد و امنیت اورشلیم (JISS) » با عنوان «جدایی بهعنوان پاسخی احتمالی به درگیریهای قومی و مذهبیِ پایدار در دولتهای شکستخورده عربی» در بهمن ۱۴۰۴ در چارچوبی گستردهتر مطرح شده است.
مقاله مایکل در «مرکز راهبرد کلان اسرائیل» برای رسیدن به ساختار پیشنهادی ایران، سه مسیر را نام میبرد:
- فشار دیپلماتیک خارجی، همراه با پیشنهاد کاهش تحریمها در برابر تصویب قانون اساسی فدرال و تغییر ساختاری حکومت؛
- حمایت اقتصادی، دیپلماتیک و بینالمللی از اقلیتها برای اعمال «فشار نرم» بر دولت مرکزی؛
- ایجاد موجودیتی کردی با پیوند مناطق کردنشین عراق و سوریه، به امید آنکه الگویی برای کردهای ایران و دیگر اقلیتها شود؛ یعنی نوعی «اثر دومینویی»: شکلگیری یک واحد کردی در کشورهای همسایه تا گروههای مشابه در ایران را هم به مطالبه خودمختاری ترغیب کند.
در بخش دیگری از همین مقاله، زیر عنوان گزینه «حق تعیین سرنوشت از پایین»، مایکل حتی از مسلحکردن اتنیکها برای بهدستگرفتن کنترل مناطقشان و ایجاد خودمختاریهای بالفعل حرف میزند. در نتیجه، بحث فقط بر سر بهرسمیتشناختن حقوق فرهنگی اقلیتها نیست؛ مقاله از فشار خارجی و پشتیبانی از گروههای محلی برای تغییر ساختار قدرت در یک کشور مستقل سخن میگوید.
نقشه دوم: سوریه چندپاره
در مهر ۱۳۹۴ دو پژوهشگر اسرائیلیِ «مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS)» در مقاله «وداع با سوریه» نوشتند که بازگرداندن سوریه به شکل یکپارچه پیش از جنگ ممکن نیست. آنها پیشنهاد کردند بخش عمده کشور در اختیار اکثریت سنی باشد و برای علویان، دروزیها و کردها هم واحدهای جداگانهای شکل بگیرد.
پژوهش دیگری از «مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل» در سال ۱۳۹۶ نیز از شکلگیری واحدهای جداگانه علوی، سنی و کردی و تکهتکهشدن ساختار یکپارچه سوریه نوشت. همان پژوهش پیشنهاد میکرد اسرائیل، با پشتیبانی آمریکا و اردن، در جنوب سوریه حوزه نفوذ ایجاد کند، رابطه و کمک به جوامع سوری نزدیک جولان را گسترش دهد و در صورت نیاز از نیروی نظامی استفاده کند.
دو پژوهشگر اسرائیلیِ «مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل » در مقاله «وداع با سوریه» نوشتند که بازگرداندن سوریه به شکل یکپارچه پیش از جنگ ممکن نیست. آنها پیشنهاد کردند بخش عمده کشور در اختیار اکثریت سنی باشد و برای علویان، دروزیها و کردها هم واحدهای جداگانهای شکل بگیرد.
بروز بیرونیِ برخی از این ایدهها را میتوان در اقدامات اسرائیل در سوریه دید: ورود و استقرار نیروهای اسرائیلی در منطقه حائل پس از سقوط اسد، حملات هوایی، درخواست غیرنظامیماندن بخشهایی از جنوب و اعلام حمایت از دروزیها. دو پژوهشگر «مؤسسه راهبرد و امنیت اورشلیم» در مقاله «بحران سوریه؛ فرصتی برای جایگاهیابی اسرائیل بهعنوان قدرت منطقهای» حتی نوشتهاند اسرائیل از چندپارگی سوریه برای پیشبرد منافعش استفاده میکند؛ همچنین به کمک نظامی و انسانی اسرائیل به گروههای دروزی اشاره کردهاند. گزارشهای سازمان ملل نیز از ادامه عملیات، یورشها و حضور نیروهای اسرائیلی در جنوب سوریه خبر میدهند.
این همزمانی نشان میدهد وقتی پژوهشکدهها از ایجاد مناطق نفوذ، تضعیف مرکز و حمایت از گروههای محلی مینویسند و بخشی از این عناصر در میدان دیده میشود، نمیتوان رابطه میان فضای فکری و سیاست عملی را بیاهمیت دانست.
عراق، لبنان و یمن در نقشه پیشنهادی
طرح مشترک مایکل و گوزانسکی عراق را به مناطق شیعه، سنی و کرد تقسیم میکند. برای لبنان، واگذاری اداره مناطق به واحدهای خودگردانِ فرقهای را پیشنهاد میدهد؛ طرحی که میتواند انسجام لبنان را بیش از پیش تضعیف کند. همچنین از ایجاد منطقه حائل در جنوب لبنان با عمق ۱۰ تا ۲۵ کیلومتر سخن میگوید؛ منطقهای که در مرحلهی نخست زیر ادارهی اسرائیل باشد.
برای یمن نیز بازگشت به دو کشور شمالی و جنوبی را مطرح میکند و از پیوند یمن جنوبی با پیمان ابراهیم مینویسد. پیمان ابراهیم چارچوب عادیسازی روابط اسرائیل با کشورهای عربی است. بنابراین پیشنهاد مقاله فقط به جدایی دوبارهی یمن محدود نمیشود: نویسنده میخواهد یمن جنوبیِ مستقل را به این چارچوب پیوند بزند و یمن شمالی را تا زمان وقوع «تغییرات اساسی» منزوی و تضعیف کند.
در لبنان گزارشهای سازمان ملل و شورای امنیت از حملات، تخریبها و حضور نیروهای اسرائیلی در مواضعی در داخل خاک لبنان خبر دادهاند. شورای امنیت خواستار خروج نیروهای اسرائیلی از این مواضع و برداشتن مناطق حائل در خاک لبنان شده است. این وضعیت، با پیشنهاد ایجاد منطقهی حائل اسرائیلی در جنوب لبنان همجهت است.
این مقالهها، با وجود تفاوت در جزئیات، بارها به یک راهحل بازمیگردند: جداسازی گروهها، ایجاد واحدهای خودگردان، تضعیف دولتهای مرکزی، حمایت خارجی از گروههای محلی و حتی مسلحکردن آنها.
این مقالهها، با وجود تفاوت در جزئیات، بارها به یک راهحل بازمیگردند: جداسازی گروهها، ایجاد واحدهای خودگردان، تضعیف دولتهای مرکزی، حمایت خارجی از گروههای محلی و حتی مسلحکردن آنها. چنین نسخههایی فقط نقشهای برای مرزهای تازه نیستند؛ پرسشهایی جدی درباره حاکمیت کشورها و اصل عدم مداخله ایجاد میکنند. منشور سازمان ملل تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشورها را منع میکند و اصل عدم مداخله نیز دخالت قهری در امور داخلی دولتها را محدود میسازد. نویسندگان این مقالهها این اصول را موانعی در برابر پیشنهادهایشان میدانند، کارآمدی این قوانین را به چالش میکشند و نقشآفرینی قدرتهای خارجی را برای تغییر ساختار دولتها پیشنهاد میدهند. اگر مرزها و ساختار سیاسی کشورها با فشار بیرونی و حمایت از گروههای مسلح دگرگون شود، این رویکرد چه تفاوتی با مداخلهگریای دارد که نظم بینالمللی در پی محدودکردن آن است؟
«دولتهای مصنوعی» بد است، اما فقط برای همسایگان
این مقالههای اسرائیلی توافق سایکس–پیکو و نظم پساعثمانی را یکی از ریشههای بیثباتی معرفی میکنند: مرزهایی که قدرتهای خارجی ترسیم کردند و گروههای متنوع را در چارچوب دولتهای واحد قرار دادند. این مقالهها اما نمینویسند که سایکس–پیکو بهتنهایی مرزهای امروز را نساخت؛ نظام قیمومتهای بریتانیا و فرانسه و تصمیمهای بعدی هم در شکلگیری دولتها از جمله تشکیل کشور اسرائیل نقش داشتند.
عراق در سال ۱۹۳۲ مستقل شد، لبنان در سال ۱۹۴۳ و اسرائیل در سال ۱۹۴۸ در سرزمین فلسطینِ تحت قیمومت بریتانیا شکل گرفت. با این حال، مقالهها همان پرسشهایی را که درباره همسایگان مطرح میکنند، درباره اسرائیل، مسئله فلسطین و مرزها و آوارگی فلسطینیان پی نمیگیرد و اسرائیل عملا از نقد «دولتهای مصنوعی» معاف میماند.
در مقالههای این پژوهشکدهها، ایران عامل اصلی یا ساختاریِ بیثباتی منطقه معرفی میشود؛ در مقابل، اسرائیل و آمریکا بیشتر در جایگاه قدرتهایی قرار میگیرند که قرار است نظم تازه را رهبری و شکل دهند.
ایران؛ متهمِ بیثباتی، اسرائیل و آمریکا؛ معمارانِ ثبات!
در مقالههای این پژوهشکدهها، ایران عامل اصلی یا ساختاریِ بیثباتی منطقه معرفی میشود؛ اما نقش اسرائیل در جنگها، مداخلات و تضعیف دولتهای منطقه با همان دقت بررسی نمیشود. در مقابل، اسرائیل و آمریکا بیشتر در جایگاه قدرتهایی قرار میگیرند که قرار است نظم تازه را رهبری و شکل دهند.
این یکسویهنگری را باید در کنار پیامدهای اقدامات اسرائیل دید. بر اساس آماری که دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل در گزارش ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ نقل کرده، شمار کشتهشدگان در غزه به هفتاد و سه هزار و۴۷۰ نفر رسیده بود. ارزیابی ماهوارهای سازمان ملل نیز نشان میداد که تا خرداد ۱۴۰۵ حدود ۸۲ درصد سازههای غزه آسیب دیدهاند. چنین ابعادی از کشتار و ویرانی، نقش اسرائیل را به موضوعی جداییناپذیر از هر تحلیل امنیتی دربارهی منطقه تبدیل میکند.
بازطراحی مرزها؛ میراث رنج برای آیندگان
اگر مرزبندیها و مداخلهی قدرتهای خارجی در دوره پساعثمانی را از عوامل رنج و بیثباتی امروز منطقه بدانیم، چه تضمینی هست که بازطراحی مرزها با دخالت خارجی، حمایت از گروههای مسلح و تضعیف دولتهای مرکزی، بحرانهای تازهای برای دهههای آینده به بار نیاورد؟ حتی اگر مردم منطقه در این تصمیمگیریها مشارکت داشته باشند، فشارهای بیرونی و رقابت قدرتها میتواند توافقهای شکننده را به درگیریهای خونبار بکشاند. نام پروژه ممکن است عوض شود و بهجای قیمومت، از فدرالیسم یا حق تعیین سرنوشت سخن گفته شود؛ اما تا وقتی قدرتهای منطقهای و جهانی در شکلدادن به نظم تازه نقش تعیینکننده دارند، خطر جنگهای داخلی و منطقهای، کشتار، ویرانی، آوارگی و خشونت همچنان پابرجاست.
پژوهشهای این اندیشکدهها نشان میدهند که ایده بازآرایی منطقه، تضعیف حکومتهای مرکزی و حمایت خارجی از گروههای محلی، در بخشی از محافل راهبردی اسرائیل جدی گرفته میشود و درباره آن بحث میکنند. همزمانی این پیشنهادها با مداخلات میدانی اسرائیل نیز این پرسش را پیش میکشد که این ایدهها تا چه اندازه در میدان بازتاب یافتهاند.
تاریخ صدساله منطقه یک هشدار است: مرزهایی که قدرتهای بیرونی صد سال پیش برای مردم منطقه ترسیم کردند، به رنج و بیثباتی طولانی و پرهزینه انجامیدند؛ چه تضمینی هست که نقشههای تازه، همین چرخه را برای نسلهای بعد تکرار نکنند و رنج و بیثباتی را برای صد سال دیگر به میراث نگذارند؟








