کاوه مدنی، متخصص حوزه آب و معاون پیشین سازمان حفاظت محیط زیست ایران، در واکنش به گزارش نیویورکتایمز که مدعی نزدیکی جغرافیایی سدهای ایران به تاسیسات موشکی شده و دلیل سدسازی گسترده را نیاز برنامههای نظامی کشور دانسته بود، با انتشار یادداشتی در نشریه فوربز این استدلال را «منطقی خطرناک» خواند و هشدار داد چنین روایتهایی در میانه جنگ میتواند زیرساختهای غیرنظامی را به هدف بدل کند.
او روز دوشنبه نیز بلافاصله پس از انتشار گزارش نیویورک در شبکه اجتماعی ایکس آن را «مزخرف» نامید و گفت حتی کسانی که به ایران حمله کردهاند نیز چنین ادعایی را درباره ارتباط سدها و موشکها مطرح نکردهاند.
اما یادداشت تازه او تلاشی است برای ابطال نظریه آن گزارش با برهان و استدلال های کاملتر. این یادداشت میگوید، گسترش سدسازی در ایران هیچگاه راز پنهانی نبوده است و مشکلات آب ایران ریشه در دههها برنامهریزی پراکنده، کشاورزی ناکارآمد و الگوی توسعهای شیفته راهحلهای مهندسی دارد، نه در راهبردی نظامی.
به گفته او، سدها و تاسیسات نظامی هر دو در مناطق کوهستانی متمرکزند، چون جغرافیا، زمینشناسی و دسترسی به آب جای ساختشان را تعیین میکند؛ پس همسایگی روی نقشه چیزی درباره رابطه آنها نمیگوید و حتی همبستگی آماری هم ثابت نمیکند سدها برای پشتیبانی از تاسیسات موشکی ساخته شدهاند.
مدنی هشدار میدهد چنین گمانهزنیهایی در میانه جنگ، سدها و آبشیرینکنها را که میلیونها غیرنظامی به آنها وابستهاند و طبق حقوق بشردوستانه بینالمللی محافظت ویژه دارند، در معرض حمله قرار میدهد.
ترجمه کامل این یادداشت را در ادامه میخوانید.
***
سدهای ایران موضوع نظریهای تازه و بالقوه خطرناک شدهاند. در پی حملات هوایی اخیر آمریکا و اسرائیل، مقالهای در نیویورکتایمز مدعی است که نزدیکی جغرافیایی زیرساختهای آب به تاسیسات مشکوک موشکی شاید توضیح دهد چرا ایران این همه سد و طرح انتقال آب ساخته است.
این مقاله القا میکند که همپوشانی ظاهری سدها و اهداف نظامی میتواند به حل معمایی دیرینه درباره زیرساختهای آب ایران کمک کند.
اما این استدلال مشکلی بنیادی دارد. گمانهزنی دلیل نیست و مجاورت مکانی علیت نیست.
مهمتر آنکه وقتی چنین گمانهزنیهایی در جریان جنگی جاری متوجه زیرساختهای حیاتی غیرنظامی است، پیامدهایش میتواند بسیار فراتر از یک بحث دانشگاهی برود.
رازی که هیچگاه راز نبود
ایران در چند دهه گذشته صدها سد و طرحهای متعدد انتقال آب میانحوضهای ساخته است. بسیاری از آنها از نظر اقتصادی ناکارآمد، از نظر زیستمحیطی مخرب یا برآمده از منافع سیاسی و مالی بودهاند. اما گسترش آنها برای کسانی که مدیریت آب ایران را مطالعه میکنند هیچگاه راز نبوده است.
در مقالهام در سال ۲۰۱۴ توضیح دادم که مشکلات آب ایران ریشه در دههها برنامهریزی پراکنده، کشاورزی ناکارآمد و الگوی توسعهای دارد که شیفته راهحلهای مهندسی است.
دهههاست سدسازی و انتقال آب، اغلب بدون ارزیابی کافی پیامدهای زیستمحیطی و بدون توجه کافی به پیامدهای درازمدت بومشناختی و اجتماعیاقتصادی، نماد نوسازی، پیشرفت اقتصادی و خودکفایی ملی تبلیغ میشود.
اما اینکه طرحی توجیه اقتصادی یا زیستمحیطی درستی ندارد، به این معنا نیست که ساختنش توضیحی ندارد.
مشکل وصلکردن نقطهها روی نقشه
ظاهرشدن یک سد و یک تاسیسات موشکی در نزدیکی هم روی نقشه شاید برای کسانی که با ملاحظات جغرافیایی و مهندسی پشت مکان آنها آشنا نیستند پرسشبرانگیز باشد. اما مجاورت بهتنهایی چیز چندانی درباره رابطه آنها به ما نمیگوید.
سدهای بزرگ ایران، تونلهای انتقال آب و بسیاری از تاسیسات نظامی در مناطق کوهستانی متمرکزند. جغرافیا، زمینشناسی، پستیوبلندی زمین، دسترسی به آب و محدودیتهای مهندسی بر اینکه چنین تاسیساتی کجا ساخته شوند اثر میگذارد.
پس یافتن هر دو در محیطهای جغرافیایی مشابه لزوما شگفتآور نیست.
یک بررسی روزنامهنگارانه دقیق به تحلیل مکانی نظاممند، شاهدهای مناسب، شواهد تاریخی و بررسی دقیق توضیحهای بدیل نیاز دارد.
حتی اگر همبستگیای از نظر آماری معنادار هم ثابت شود، نشان نخواهد داد که سدها برای پشتیبانی از تاسیسات موشکی ساخته شدهاند.
پرسش زمانبندی هم هست. آیا زیرساخت آب پیش از تاسیسات نظامی آنجا بود؟ آیا تاسیسات نظامی در آن نزدیکی ساخته شد چون آب و برق از پیش در دسترس بود؟ یا هر دو به سبب مزیتهای جغرافیایی مستقلی آنجا قرار گرفتند؟
اینها توضیحهایی اساسا متفاوتاند.
با این همه هیچکدام را نمیتوان با وصلکردن نقطهها روی نقشه ثابت کرد.
اینکه فرضیهای باورپذیر به نظر میرسد آن را درست نمیکند. انتشارش در یک رسانه معتبر هم گمانهزنی را به دلیل بدل نمیکند.
دانشمندان هر روز فرضیه میسازند و احتمالات را میکاوند. در میان گذاشتن مشاهدههای مقدماتی با روزنامهنگاران بخش مشروعی از ارتباطات علمی است. اما مشاهدههای علمی فردی نباید با روایتهای گستردهتری که در آنها عرضه میشوند اشتباه گرفته شود. دانشمندانی که در یک مقاله خبری از آنها نقل قول میشود لزوما چارچوب کلی یا نتیجهگیریهای آن را تایید نمیکنند. مسئولیت روزنامهنگاری تحقیقی است که شواهد را نقادانه بررسی کند، توضیحهای بدیل را در نظر بگیرد و دریابد که هر فرضیه جالبی سزاوار آن نیست که همچون کشفی بزرگ عرضه شود، بهویژه وقتی چنین کاری میتواند میلیونها غیرنظامی بیگناه را به خطر اندازد.
خطر نظامیکردن زیرساختهای غیرنظامی از راه روایتها
نگرانکنندهترین جنبه این بحث ضعف علمی پیوند پیشنهادی نیست؛ پیامد بالقوه ترویج آن در میانه یک درگیری مسلحانه است.
سدها سازههایی معمولی نیستند. آب آشامیدنی، آبیاری، برق، محافظت در برابر سیل و خدمات حیاتی دیگری فراهم میکنند که میلیونها غیرنظامی به آنها وابستهاند.
نابودی آنها میتواند فجایع زنجیرهای انسانی و زیستمحیطی به راه اندازد، از جمله سیل، آوارگی، خسارتهای کشاورزی و اختلال در تامین آب و انرژی.
این خطرها صرفا فرضی نیستند. در جنگ جاری، آسیب به مخازن ذخیره آب در شهرهای خمین، هفتکل و سیریک ایران و نیز به تاسیسات آبشیرینکن در جزیره قشم ایران، در نیکشهر و تیس و در نزدیکی جاسک گزارش شده است. زیرساختهای آب در کشورهای دیگر خلیج فارس، از جمله بحرین و کویت، نیز آسیب دیدهاند. این رویدادها آسیبپذیری نظامهای حیاتی آب در سراسر منطقه و پیامدهای بالقوه ویرانگر آن را برای غیرنظامیانی که به آنها وابستهاند نشان میدهد. پس روایتهایی که مرز میان زیرساخت غیرنظامی و نظامی را محو میکنند باید نه فقط ایرانیان، که مردم سراسر منطقه را نگران کند.
حقوق بشردوستانه بینالمللی این خطرها را به رسمیت میشناسد. ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو، با استثناهایی بهدقت تعریفشده، برای سدها در برابر حملههایی که میتواند نیروهای خطرناک را رها کند و خسارتهای سنگین غیرنظامی به بار آورد محافظت ویژه برقرار میکند.
حضور تاسیسات نظامی در نزدیکی یک سد بهخودیخود آن سد را به هدفی نظامی و مشروع بدل نمیکند.
حتی دلیل بر اینکه زیرساخت آب به تاسیسات نظامی خدمات میدهد هم بهتنهایی ثابت نمیکند که حمله به آن قانونی است.
زیرساخت غیرنظامی صرفا به این سبب که کسی میتواند پیوندی نظامی برایش تصور کند محافظتش را از دست نمیدهد.
این تمایز وقتی روایتهای گمانهزنانه در زمان جنگ پخش میشود اهمیتی ویژه مییابد. ادعاهایی مبنی بر اینکه تاسیسات غیرنظامی فعالیتهای نظامی را پنهان یا پشتیبانی میکنند میتواند بد فهمیده، تقویت یا برای توجیه هدفگرفتن آنها سوءاستفاده شود.
یک استدلال خطرناک صرفا به این سبب که علیه یک دشمن به کار میرود پذیرفتنی نمیشود.
استانداردی متفاوت برای ایران؟
ایران تنها کشوری نیست که مرتکب چنین اشتباههایی شده است. همانگونه که در گزارش ۲۰۲۶ «ورشکستگی جهانی آب» آمده است، دههها مدیریت ناپایدار آب و اتکای بیش از حد به زیرساختهای مهندسی در بسیاری از نقاط جهان به مشکلات جدی آب انجامیده است. حتی ایالات متحده، با شبکه گسترده سدها و مخازنش، با پیامدهای تخصیص بیش از حد منابع آب روبهروست. دریاچه مید و دریاچه پاول، دو مخزن از بزرگترین مخازن این کشور، در سال ۲۰۲۶ به پایینترین سطح ثبتشده رسیدند. در سراسر بریتانیا و اروپا، خشکسالیها، کمبود آب و پایینآمدن سطح مخازن آسیبپذیریهای جدی مدیریت آب و زیرساختها را آشکار کرده است. در اسرائیل، تعطیلی اخیر چند آبشیرینکن بزرگ به سبب شرایط زیستمحیطی آسیبپذیریهای اتکای سنگین به تامین مهندسیشده آب را نمایان کرد.
با این همه این چالشها عموما از دریچه حکمرانی آب، سیاستهای توسعه، محدودیتهای مهندسی و تغییرات زیستمحیطی بررسی میشوند، نه پیوندهای گمانهزنانه به برنامههای نظامی یا هستهای. پس چرا زیرساخت آب ایران باید از دریچهای متفاوت دیده شود؟
سیاسیکردن، نظامیکردن یا امنیتیکردن توضیحهای ناکامیهای مدیریت آب میتواند فهم علمی را تحریف کند و، خطرناکتر از آن، روایتهایی بسازد که زیرساختهای حیاتی غیرنظامی را به خطر میاندازد. ایران سزاوار همان دقت علمی و معیارهای شواهد است که در جاهای دیگر به کار میرود.
مسئولیت رسانهها و روزنامهنگاران
بعد نگرانکننده دیگری هم در این روایت هست: گمانهزنی درباره اینکه فعالان ایرانی حفاظت از حیات وحش که در سال ۲۰۱۸ بازداشت شدند شاید ندانسته با تاسیسات حساس نظامی برخورد کرده باشند.
این فعالان در مناطقی کار میکردند که فعالیتهایشان مشمول مجوزهای دولتی و نظارت امنیتی بود. القای پسینی اینکه آزار و پیگرد آنها شاید با نزدیکی به تاسیسات نظامی محرمانه توضیح داده شود، خطر آن را دارد که به همان سوءظنهای امنیتی بیاساسی اعتبار ببخشد که علیه آنها به کار رفت.
سوءظن سازمانهای اطلاعاتی دلیل خطاکاری کسانی نیست که زیر بررسی آنها قرار میگیرند.
دانشمندان و روزنامهنگاران کاملا حق دارند پرسشهای دشوار بپرسند، فعالیتهای نظامی را بررسی کنند و روایتهای رسمی را به چالش بکشند. اما این آزادی با مسئولیتی همراه است: تمایزگذاشتن میان آنچه دانسته است، آنچه باورپذیر است و آنچه همچنان گمانهزنی است.
این مسئولیت وقتی موضوع زیرساخت غیرنظامی در یک درگیری جاری است بزرگتر هم میشود.
حکمرانی آب در ایران سزاوار نقدی جدی است. بخش بزرگی از حرفهام را صرف مستندکردن ناکامیهای سیاستهای مدیریت آب در ایران و هشدار درباره پیامدهای زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی آنها کردهام. چرا؟ چون در ایران زاده شدهام و کشورم را دوست دارم. میخواهم شاهد شکوفایی و پایدارترشدنش باشم.
اما نقد ساختن سدی غیرضروری یا بیش از اندازه بزرگ، بنیادا با پیشبردن روایتی بیاساس که میتواند به توجیه نابودی آن سد کمک کند متفاوت است.
یک سد میتواند غیرضروری، از نظر زیستمحیطی مخرب، از نظر اقتصادی ناکارآمد و با انگیزههای سیاسی ساخته شده باشد، بیآنکه تاسیسات نظامی باشد.
سیاست بد آب زیرساخت غیرنظامی را به هدفی نظامی و مشروع بدل نمیکند.
در جهانی که روزافزون زیر تاثیر درگیریهای مسلحانه است، باید مراقب باشیم نگذاریم همبستگیهای گمانهزنانه مرز میان زیرساخت غیرنظامی و نظامی را محو کند.
چرا که وقتی گمانهزنی به توجیه بدل شود، در نهایت مردم عادیاند که بهایش را میپردازند.








