این نوشتار ادامه «زمزمههای مخملینی» است که طی سه شماره در نیماد منتشر شده بود، تاملاتی که در قالب نجواهای اگزیستانسیال نگاشته شده است. متن تازه، «زمزمههای» ۱۶ تا ۲۰ را دربرمیگیرد و نویسنده به شرایط سیاسی کشور از جمله اعدامها و بازداشتها، جملهای از انجیل متی، سلوک مجمد مجتهد شبستری، شعری از سپهری و مفهوم زیبایی میپردازد.
***
زمزمهٔ ۱۶. سالها پیش در انجیل «متی» از زبان مسیح پیامبر خواندم: «چه سود که آدم جهانی را ببرد، اما خود را ببازد». بارقهای تکاندهنده و درگیرکننده در این کلام موج میزند و ابیاتی نغز از «مثنوی» مولوی را فرایادم میآورد:
قیمت هر کاله میدانی که چیست
قیمت خود را ندانی ابلهیست
گوید او که روزگارم میبرند
خود ندارد روزگار سودمند
رواست من و تو خود را موجوداتی ارزشمند و قیمتی بینگاریم تا از درباختن و از دست دادن آن جلوگیری کنیم. قیمتی که کسی برای ما تعیین نمیکند؛ بلکه بسان چشمهای که غلغل میکند و آب زلالش سر برمیآورد و بر خاک جاری میگردد؛ از درون من و تو میجوشد و سرزمین روان و ضمیر را سیراب میکند.
کسی که قدر خود را میداند، اهل قیل و قال و جلب توجه کردن و در مرکز توجه خلایق قرار گرفتن به هر بهانهای نیست. در مقابل، دلمشغول ساغر وجودی خویش است و پر کردن آن به مدد تحقق بخشیدن به استعدادها و ظرفیتهایش و شکوفایی را مزهمزه کردن. همچنین، از پرنسیپهای اخلاقی خود عدول نمیکند و در کار دستگیری کردن از دیگران و کاستن از درد و رنج آنهاست به قدر وسع و پر کردن ساغر وجودیشان.
از این دو در گذریم، انسان ارزشمند و قیمتی که «از اهالی امروز است/ و با تمام افقهای باز نسبت» دارد، سایر امور اینجهانی را بسان کفهای روی آب بهحساب میآورد. که کر و فر و سر و صدا دارند و بالا و پایین میروند و کثیری را به خود مشغول میکنند، اما دوام و بقایی ندارند و چیزی از آنها بر جای نمیماند. از اینرو به آنها دل نمیبندد و با خود در خلوت نجوا میکند:
کف دریاست صورتهای عالم
ز کف بگذر اگر اهل صفایی
زمزمهٔ ۱۷. در این روزهای غمبار و غمآلود پاییزی که سایهٔ شوم جنگ در آسمان کشور هویدا گشته و مردمان مصیبتزده و مظلوم کشورم را بیش از پیش دلنگران کرده، هر از گاهی در خلوت با خود از زبان فروغ زمزمه میکنم: «و این منم/…در آستانهٔ فصلی سرد/ در ابتدای درک هستی آلودهٔ زمین/ و یاس ساده و غمناک آسمان/ و ناتوانی این دستهای سیمانی».
شنیدن پیدرپی اخبار صدور و اجرای احکام اعدام برای جوانان دستگیر شدهٔ زیر ۲۵ سال در اعتراضات دیماه سال گذشته در شهرهای مختلف، که به گواهی حقوقدانان و جرمشناسان کاردان و کارآزمودهٔ متعدد، پروندههایشان فرایند دادرسی عادلانه، شفاف و قابل دفاعی را طی نکرده؛ سخت آزارم میدهد. جانهایی ستانده میشود که هیچ مجالی برای برگشتن ندارند و پای در مسیری بیبازگشت میگذارند. به یاد لویناس و ایدهٔ «مسئولیت نامتناهی» من و تو در برابر «چهره» و بود و باش انسانهای پیرامونی میافتم؛ انسانهایی که «دیگری» من و تو اند. همچنین «ناتوانی دستهای سیمانی» خودم در اینجا و اکنون را یاد میآورم. به کنجی میخزم و مغموم و مایوس به جان جهان اعتراض میکنم: «این چه استغناست یارب، وین چه قادر حکمتست / کین همه زخم نهان هست و مجال آه نیست!» و «تو اگر در تپش باغ خدا را دیدی، همت کن/ و بگو ماهی حوضشان بی آب است».
افزون بر قصهٔ پرغصهٔ اعدامهای جاری، احضارهای مکرر فعالان سیاسی و دانشجویان و روزنامهنگاران و به زندان افکندن و صدور اموال هنرمندی که آوازهٔ بینالمللی دارد و برندهٔ جایزهٔ «نخل طلا»ی جشنوارهٔ «کن» است، بر حجم غمو یاس و خشمم میافزاید.
بی حکمت نبود که رند رواقیاندیش با خود نجوا میکرد: «کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد/ یک نکته از این معنی گفتیم و همین باشد». گاهی اوقات، هم سخت محزون و مغمومی، هم از اینکه نمیتوانی کاری کنی و ناتوانی دستهای سیمانیات را به رایالعین میبینی، حس بدی نسبت به خود پیدا میکنی و در خویش فرو میروی…
زمزمهٔ ۱۸. «در این دنیا که همه میکوشند چیزی شوند، تو «هیچ» شو… انسان باید مثل گلدان باشد. همان طور که در گلدان نه شکل ظاهر، بلکه خلا درون مهم است؛ در انسان نیز نه ظن «من بودن»، بلکه معرفت هیچ بودن اهمیت دارد».
سخن نغز فوق، یکی از قواعد چهلگانهٔ سلوک معنوی شمس تبریزی به روایت الیف شافاک در کتاب خواندنی «ملت عشق» است. اخیرا مراسم بزرگداشت نودمین سالگرد تولد متفکر متاله معاصر، محمد مجتهد شبستری به همت «حلقهٔ دیدگاه نو» برگزار شد. به عنوان یکی از سخنرانان این محفل مبارک، روایت خویش از سلوک فکری و احوال وجودی این سالک مدرن ارجمند را به قدر وسع به تصویر کشیدم. سلوک اگزیستانسیل با صیرورت و تطور و شدن و درجا نزدن عجین میگردد و بوی اصالت و صداقت و حریت میدهد. به همین سبب، سالها پیش بر پیشانی کتاب «در باب روشنفکری دینی و اخلاق» خود که به او تقدیم شده، نوشتم: «برای محمد مجتهد شبستری که زیستن اصیل را به ما آموخت».
مجتهد شبستری، متفکر اگزیستانسیالیستی است که دهههاست دلمشغول مقولهٔ «ایمان» است. اگر بخواهم تحول، تطور و پوستاندازی درازدامن او در این باب را به روایت خویش و از منظر «سلوک اگزیستانسیل در روزگار کنونی» به تصویر بکشم، از این قرار میشود: روزگاری که شبستری ملبس به لباس روحانیت بود و ساکن قم و هامبورگ، دغدغههای الاهیاتی و کلامی پررنگی داشت و «ایمان معرفت اندیشانه» در او موج میزد. پس از انقلاب، ایامی که در دانشکده الاهیات، مشغول تدریس و تحقیق بود و در حالوهوای نگارش کتاب «ایمان و آزادی»، «ایمان شورمندانه» را مزهمزه میکرد. در ادامه، طی بیست سال اخیر که لباس روحانیت را از تن بدر آورده، در هوای «پرواز در ابرهای ندانستن»، «قرائت نبوی از جهان» و «در جستجوی معنای معناها» دم میزند و در تجارب معنویاش، به روایت خویش «از اله متشخص ناانسانوار تا الوهیت نامتشخص بیکران» در نوسان بوده؛ آونگآسا میان «ایمان شکاکانه»، «ایمان آرزومندانه» و «ایمان از سر طمانینه» در روند و آیند است و زیر و زبر میگردد و بدینسو و بدانسو میرود.
بی حکمت نبود که در مراسم جشن نود سالگیاش، در پاسخ به این پرسش که این روزها به چه میاندیشید، با اندکی درنگ گفت:
«الان در مرحلهای هستم که میگویم خوب است اصلا نیندیشم، سعی میکنم نیندیشم، … به نمیدانمهای زیادی رسیدهام و بنابراین خاموشی و نیندیشیدن خیلی رجحان پیدا کرده در نظر من، همین».
پاسخی که تداعی کنندهٔ «هیچ شدن»، «گلدان صفتی»، «سکوت فکورانه» و مواجههٔ رند رواقیاندیش شیرازنشین با «راز دهر» و «معمای هستی» است:
حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو
که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معما را
و:
با هیچکس نشانی زان دلستان ندیدم
یا من خبر ندارم، یا او نشان ندارد
نقل از کتاب: «زمزمههای مخملین: نجواهای اگزیستانسیل»، جلد دوم.
زمزمهٔ ۱۹. «زیر باران باید رفت/ فکر را، خاطره را، زیر باران باید برد/ با همهٔ مردم شهر، زیر باران باید رفت/ دوست را، زیر باران باید دید/ عشق را، زیر باران باید جست/ زیر باران باید با زن خوابید/ زیر باران باید بازی کرد/ زیر باران باید چیز نوشت، حرف زد، نیلوفر کاشت».
روانشناسان و رواندرمانگران متعددی در دهههای اخیر، مبتنی بر شواهد علمی متقن متذکر شدهاند، بهکار بستن هر یک از حواس پنجگانهٔ بینایی، شنوایی، لامسه، بویایی، چشایی و یا آمیزه و ترکیبی از آنها در زندگی روزمره و تجربه کردن و از سر گذراندن آنها، میتواند از میزان ناآرامیها، دلنگرانیها و پریشاناحوالیهای من و تو بکاهد و بر حجم سلامت روان ما بیفزاید.
در میان قیل و قالهای روزانه و اشتغالات کاری که گریز و گزیری از آنها نیست، سه کار را سخت دوست دارم و هر وقت مجالش فراهم گردد و فرصتی پیدا کنم، به سراغشان میروم و برای دقایقی از آنچه پیرامونم میگذرد، غافل میشوم: قدم زدن زیر باران و خیس شدن، نشستن به تماشای نسیمی که میوزد و برگهای درختان را تکان میدهد، و زل زدن در هیزمی که در حال سوختن در آتش است و بدل به خاکستر میشود.
قدم زدن زیر باران و خیس شدن با لمس کردن قطرات باران همراه میگردد و شنیدن ترنم موزون قطراتی که نقش زمین میشوند؛ همچنین دیدن و مزهمزه کردن باران که در جای خود روحنواز است. نظاره کردن نسیمی که میوزد و با برگها و شاخههای درختان مغازله میکند، هم حس بینایی من و تو را درگیر میکند؛ هم شنیدن نغمههایش روحنواز است، هم نوازش شدن دلانگیز پوست دست و صورت را در پی دارد. افزون بر این، هم زل زدن در چوب و هیزمی که در حال سوختن است، تماشایی است؛ هم شنیدن صدایی که از آن برمیخیزد و هم لمس کردن گرمایی که تولید میگردد و در دست و پا و سر و صورت نفوذ میکند، دلپذیر است.
سپهری به نیکی از زیر باران رفتن و دوست و عشق را زیر باران جستن و بازی کردن و چیز نوشتن و حرف زدن و نیلوفر کاشتن سخن گفته و سراغ گرفته، اما از شعر و آواز خواندن زیر باران یادی نکرده؛ کاری که بارها انجام داده و به قدر وسع خود، سبکی و سرخوشی دلچسبی را چشیدهام.
زمزمهٔ ۲۰. «قشنگ یعنی چه؟/قشنگ یعنی تعبیر عاشقانهٔ اشکال/ و عشق، تنها عشق/ ترا به گرمی یک سیب میکند مانوس/ و عشق، تنها عشق/ مرا به وسعت اندوه زندگیها برد/ مرا رساند به امکان یک پرنده شدن.»
در فقراتی از دفتر «مسافر»، که از جنس گفتگوی اگزیستانسیل و عافیتسوز میان مسافر و میزبان است، میزبان از مسافر (سهراب) میپرسد: قشنگ (زیبا) به چه معناست؟ و پاسخ میشنود: قشنگی (زیبایی) با تعبیر و تفسیر عاشقانهٔ اشکال و پدیدهها درمیرسد. در زیستجهان سپهری، «نگاهی که از حادثهٔ عشق تر» میشود، دیدهای حسنیاب و زیبابین میگردد و از این منظر در امور پیرامونی نظر میکند؛ زیبایی و عشقی که با اندوه و سبکبالی و بیتعلقی عجین میگردد.
«وسعت اندوه زندگی» در تجربهٔ زیستهٔ سالک مدرن کاشانی، از جنس «غم سبز» است و نه «غم سیاه»، و «ترنم موزون حزن» را به یادش میآورد؛ ترنم موزونی که گریز و گزیری از آن نیست و با «سبکی تحمل ناپذیر بار هستی» گره خورده است. «حسن» و «عشق» و «حزن» با بود و باش سهراب گره خورده، تارهای روانش را به ارتعاش در آورده و در سلوک اگزیستانسیل او عمیقا ریزش کردهاند…
شهاب سهروردی زنجانی، سالک سنتی قرن ششمی در داستان دلکش «مونس العشاق» که آشکارا متاثر از سورهٔ «یوسف» است، قصهٔ سه برادر «عشق»، «حسن» و «حزن» را به تصویر کشیده. رند رواقیاندیش شیرازی نیز، به ظن قوی متاثر از سهروردی، در یکی از غزلهایش به نحو دلانگیزی از عشق و حسن و غم/حزن یاد کرده است:
«در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد
عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد
دیگران قرعهٔ قسمت همه بر عیش زدند
دل غمدیدهٔ ما بود که هم بر غم زد»
نمیدانم سپهری داستان «مونس العشاق» و غزل یاد شده را خوانده بود یا نه. همچنین، نمیدانم هنگامی که سهراب به گوشهای خزیده، «تنهایی مخملین» و «سکوت فکورانه» را مزهمزه میکرد و مشغول سرایش منظومهٔ «مسافر» بود، بارقههای یادشده را پیش چشم داشته یا نه. اما اینقدر میدانم که سلوک اگزیستانسیل با احوال آدمیان رنگارنگ گره خورده، خواه سالک سنتی باشند و ساکن دنیای رازآلود نظیر سهروردی و حافظ؛ خواه سالک مدرن باشند و مقیم جهان راززداییشده نظیر سپهری. خواه متاثر از دیگران باشند، خواه نباشند و من باب توارد به مقولات اگزیستانسیل مهیبی چون «عشق»، «حسن» و «حزن» بپردازند، زیر و زبر گردند، قصهٔ خود را ثنا کنند و یافتهها و چشیدههای خویش را با دیگران قسمت کنند.








