در حالی که وبسایت آمریکایی آکسیوس روز پنجشنبه ۲۹ مرداد مدعی شد ارتش آمریکا کریدوری امن برای عبور نفتکشها از بخش جنوبی تنگه هرمز ایجاد کرده و دونالد ترامپ نیز اعلام کرد این آبراه «باز» است، قیمت نفت در همان روز بیش از دو درصد افزایش یافت. اکنون الجزیره با استناد به دادههای شرکت اطلاعات دریایی «کپلر» گزارش داده که تصویر ترافیک دریایی در هرمز پیچیدهتر از ادعای واشینگتن است.
از اول تا ۱۹ اوت، ۱۱۲ کشتی حامل نفت خام، گاز مایع و گاز طبیعی مایع وارد خلیج فارس شده یا از طریق تنگه هرمز از آن خارج شدهاند. ۲۱ کشتی آشکارا مسیر شمالی مورد نظر ایران را در پیش گرفتهاند و تنها دو کشتی بهطور رسمی از مسیر جنوبی نزدیک عمان، که واشینگتن بر استفاده از آن تاکید دارد، عبور کردهاند.
با این حال، مسیر ۸۹ کشتی دیگر، یعنی بیش از ۸۰ درصد کل کشتیهای حامل نفت و گاز، «خاموش» یا نامشخص بوده است. این وضعیت زمانی رخ میدهد که کشتی سامانه شناسایی خودکار خود را خاموش میکند یا اطلاعات ثبتشده امکان قرار دادن آن در یکی از دو مسیر تعریفشده را نمیدهد.
محمد رفیق حلیم، مدیر امور مشتریان بخش دریایی و کالاهای کپلر، به الجزیره گفته است اگرچه میتوان عبور این کشتیها را پس از ظاهر شدن دوباره آنها در سامانههای ردیابی تشخیص داد، «ماهیت مسیرهای خاموش، تعیین اینکه چه تعداد احتمالا از مسیر عمان استفاده کردهاند یا تایید مسیر دقیق آنها را براساس دادههای موجود بسیار دشوار میکند».
پیش از آغاز جنگ، چنین تفکیکی میان «مسیر ایرانی» و «مسیر عمانی» عملا وجود نداشت و کشتیها عمدتا براساس طرحهای شناختهشده تفکیک ترافیک دریایی از بخش مرکزی تنگه عبور میکردند. انتخاب مسیر نیز بیشتر به مقصد، قرارداد حملونقل و ملاحظات ایمنی بستگی داشت.
ادعای کریدور مخفی نفت آمریکا در تنگه هرمز همزمان با افزایش قیمت جهانی
اما با تشدید رویارویی ایران و آمریکا، هرمز عملا به دو مسیر رقیب تقسیم شده است. تهران بر مسیر شمالی، نزدیک سواحل ایران و جزایر لارک و قشم تاکید دارد؛ مسیری که به بنادر و پایانههای نفتی ایران متصل میشود. در مقابل، آمریکا خواهان استفاده کشتیها از مسیر جنوبی، نزدیکتر به عمان و دورتر از سواحل ایران است و از برخی شناورهای تجاری در این مسیر با نیروی دریایی خود محافظت میکند.
اگر همه کشتیهای تجاری، نه فقط حاملان نفت و گاز، در نظر گرفته شوند، مجموعا ۲۳۶ شناور در فاصله اول تا ۱۹ اوت از هرمز عبور کردهاند. ۸۳ کشتی آشکارا مسیر ایران، سه کشتی مسیر عمان و دو کشتی نیز مسیر قدیمی در مرکز تنگه را انتخاب کردهاند. مسیر ۱۴۸ کشتی دیگر، یعنی بیش از شش کشتی از هر ۱۰ کشتی، خاموش یا نامشخص بوده است.
یکی از دلایل خاموش کردن سامانه شناسایی خودکار، خطر حملات نظامی است. از آغاز جنگ، هم آمریکا و هم ایران شناورهایی را که متهم به نقض محدودیتهای مورد نظر آنها بودهاند هدف قرار دادهاند.
نیل کویلیام، پژوهشگر وابسته برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در موسسه چتمهاوس، میگوید: «خاموش کردن فرستندهها میتواند دیدهشدن موقعیت دقیق و حرکت کشتی را کاهش دهد، هرچند نگرانیهایی درباره ایمنی دریایی و شفافیت ایجاد میکند.» به گفته او، برخی شرکتهای کشتیرانی در شرایط کنونی معتقدند منافع تجاری و امنیتی این اقدام از خطرات آن بیشتر است.
امارات متحده عربی هشتم اوت ایران را متهم کرد که یک نفتکش متعلق به شرکت ملی نفت ابوظبی، را هنگام عبور از تنگه با موشک هدف قرار داده است. این شرکت همچنین اعلام کرد از آغاز جنگ ۱۵ فروند از کشتیهایش با موشک یا پهپاد هدف قرار گرفتهاند که در نتیجه آن یک خدمه کشته و ۲۰ نفر زخمی شدهاند؛ هرچند در بیانیه خود مسئولیت این حملات را مستقیما متوجه هیچیک از طرفین نکرد.
شهر شناور زیر فشار؛ ۹ ماه ماموریت بدون توقف و بحران سلامت روان در ناو لینکلن
آمریکا نیز ماه گذشته به یک نفتکش در مسیر جزیره خارک شلیک کرد و اعلام کرد این کشتی هشدارها برای توقف را نادیده گرفته است. ارتش آمریکا همچنین ۱۱ اوت گفت یک بالگرد نیروی دریایی دو موشک هلفایر به سوی کشتی باری «ولا نوا» با پرچم پاناما شلیک کرده، زیرا این شناور قصد داشته محاصره بنادر ایران را بشکند.
خاموش کردن سامانههای ردیابی کاربرد دیگری نیز دارد. مارک ایوب، پژوهشگر و مشاور سیاست انرژی، به الجزیره گفته است برخی کشورهای خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، عراق و کویت، طی دو هفته اخیر بخشی از محمولههای خود را با خاموش کردن تجهیزات ردیابی و انجام انتقال کشتیبهکشتی از مسیر عمان خارج کردهاند. به گفته او، تعدادی از کشتیهای ایرانی نیز از مسیر عمان و همین شیوه انتقال محموله برای دور زدن تحریمها و محاصره آمریکا استفاده میکنند.
حجم بالای ترددهای خاموش باعث میشود نتوان با اطمینان تعیین کرد چه تعداد کشتی واقعا از هر یک از دو مسیر عبور کردهاند و در نتیجه نمیتوان گفت ایران یا آمریکا کنترل کامل تنگه را در اختیار دارد. با این همه، الجزیره معتقد است رفتار شناورهایی که مسیر خود را آشکار کردهاند نشانهای از میزان بازدارندگی دو طرف ارائه میدهد.
حدود یکپنجم کشتیهای حامل انرژی آشکارا از مسیر تعیینشده از سوی ایران عبور کردهاند و با افزودن سایر کشتیهای تجاری، سهم مسیر ایران به حدود ۳۵ درصد میرسد. در مقابل، تنها دو کشتی حامل نفت و گاز و در مجموع چهار شناور آشکارا مسیری غیر از مسیر مورد نظر ایران را انتخاب کردهاند. الجزیره از این تفاوت نتیجه میگیرد که دستکم در میان شناورهایی که مسیرشان مشخص است، نگرانی از واکنش تهران بیش از تهدیدهای واشینگتن بر رفتار شرکتهای کشتیرانی تاثیر گذاشته است.
ایوب نیز معتقد است در وضعیت کنونی «ایران کنترل خود را از دست نداده است». کویلیام میگوید ایران همچنان «ظرفیت قابل توجهی برای مختل کردن ترافیک دریایی و تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز» دارد، اما همزمان تاکید میکند گسترش مسیرهای جایگزین، انتقال کشتیبهکشتی و افزایش تدابیر امنیت دریایی منطقه نشان میدهد توانایی ایران برای اعمال فشار از طریق هرمز مطلق نیست.
اهمیت این کشمکش فراتر از رقابت ایران و آمریکاست. پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ۲۸ فوریه، حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از هرمز عبور میکرد و روزانه حدود ۱۳۰ کشتی از تنگه میگذشتند؛ در حالی که طی ۱۹ روز نخست اوت در مجموع تنها ۲۳۶ کشتی از آن عبور کردهاند.
قیمت نفت برنت نیز که پیش از جنگ حدود ۶۶ دلار در هر بشکه بود، در ماه مارس تا ۱۱۹ دلار افزایش یافت و در طول جنگ چند بار از مرز ۱۰۰ دلار گذشت. با وجود ادعای تازه واشینگتن درباره باز بودن تنگه و افزایش عبور نفتکشها از مسیر عمان، بهای برنت صبح پنجشنبه به ۹۲ دلار و ۹۰ سنت رسید؛ واکنشی که نشان میدهد بازار جهانی انرژی هنوز درباره امنیت و آینده تردد در یکی از مهمترین آبراههای نفتی جهان اطمینان ندارد.
