در آستانه پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه میان ایران و آمریکا، نشانهای جدی از توافق دو طرف برای تمدید آن دیده نمیشود؛ در حالی که همزمان مقامهای نظامی جمهوری اسلامی از آمادگی برای تغییر رویکرد از «دفاعی» به «تهاجمی» سخن میگویند و دونالد ترامپ نیز تهدید کرده است که تنگه هرمز را به قلمرو آمریکا تبدیل خواهد کرد.
تفاهمنامهای که ۱۷ ژوئن، پس از مذاکراتی با میانجیگری پاکستان، میان دولتهای ایران و آمریکا به امضا رسید، قرار بود زمینه پایان جنگ و آغاز مذاکرات برای یک توافق نهایی را فراهم کند. بر اساس نسخه آمریکایی این تفاهمنامه، دو طرف «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی» را اعلام میکردند و قرار بود حداکثر ظرف ۶۰ روز به توافقی نهایی برسند که از حمایت شورای امنیت سازمان ملل برخوردار باشد.
اما کمتر از دو ماه پس از امضای آن، دو طرف یکدیگر را به نقض توافق متهم میکنند و چشمانداز بازگشت به مذاکرات همچنان مبهم است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، روز شنبه گفت تهران هنوز تصمیمی درباره ازسرگیری مذاکرات با آمریکا نگرفته است. او همچنین تأکید کرد که تماس قطر و پاکستان با ایران به معنای آغاز مذاکرات جدید نیست. به گفته عراقچی، ایران بهطور جداگانه با عمان درباره ایجاد مسیرهای تازه کشتیرانی در تنگه هرمز گفتوگو میکند، اما بازگشایی کامل این آبراه به دستیابی به یک راهحل سیاسی و اجرای تعهدات آمریکا بستگی دارد.
تنگه هرمز اکنون به یکی از اصلیترین نقاط مناقشه میان تهران و واشینگتن تبدیل شده است. دونالد ترامپ روز جمعه در یک سخنرانی در نیویورک گفت پس از «شکست ایران» قصد دارد تنگه هرمز را «قلمرو ایالات متحده» اعلام کند. الجزیره روز یکشنبه گزارش داد که تهران این سخنان را رد کرده و مقامهای ایرانی همچنان بر کنترل ایران بر این آبراه تأکید دارند.
شبکه سیانان نیز گزارش داده است که دولت ترامپ مدعی است آمریکا هماکنون کنترل تنگه را در اختیار دارد. در مقابل، یک معاون وزیر امور خارجه ایران گفته است تنگه هرمز را نمیتوان «با یک توییت» تصرف کرد. سیانان همچنین گزارش داده که عبور کشتیها از این مسیر همچنان بهشدت محدود است.
نشانههای تغییر در دکترین نظامی جمهوری اسلامی
همزمان با بنبست در مسیر دیپلماتیک، اظهارات مقامهای نظامی جمهوری اسلامی نیز از احتمال تشدید درگیری حکایت دارد.
محمدرضا نقدی، مشاور فرمانده کل سپاه پاسداران، روز پیش اعلام کرد که در احکام جدید فرماندهان نیروهای مسلح، موضوع «آمادگی هوشمندانه برای اجرای عملیات تهاجمی» مورد تأکید قرار گرفته است.
شهر شناور زیر فشار؛ ۹ ماه ماموریت بدون توقف و بحران سلامت روان در ناو لینکلن
نقدی گفت دکترین رزمی جمهوری اسلامی تاکنون عمدتاً بر دفاع از خاک ایران متمرکز بوده، اما در شرایط جدید تصمیم گرفته شده توانایی اجرای عملیات در خارج از مرزهای کشور نیز افزایش یابد. او تأکید کرد که این تغییر به معنای آغاز فوری عملیات نیست، بلکه نیروهای نظامی باید بتوانند در صورت صدور فرمان، «عملیات را به سرزمین دشمن» منتقل کنند.
به این ترتیب، سخنان اخیر فرماندهان سپاه را میتوان نشانهای از برجستهتر شدن یک رویکرد تهاجمی در ادبیات رسمی نظامی جمهوری اسلامی دانست؛ آن هم در مقطعی که احتمال تمدید تفاهمنامه با آمریکا کاهش یافته است.
جایزه برای کشتن یا اسیر کردن نظامیان آمریکایی
در تازهترین نمونه از تشدید این لحن، امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی، روز یکشنبه اعلام کرد هر نیروی ایرانی که یک نظامی آمریکایی را بکشد یا به اسارت بگیرد، ۳۰ هزار دلار جایزه دریافت خواهد کرد.
قمار خزر: تنشهای ایران و اوکراین «جغرافیای بیثباتی» را گسترش میدهد
این اظهارات در مراسم بزرگداشت روز خبرنگار در سازمان عقیدتی سیاسی ارتش مطرح شد و خبرگزاری دفاعپرس، وابسته به نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، آن را منتشر کرده است.
حاتمی همچنین گفته است سلاح فردی که موفق به کشتن یک نظامی آمریکایی شود، با دو برابر قیمت خریداری و در موزه نگهداری خواهد شد.
اظهارات فرمانده ارتش در کنار سخنان مقامهای سپاه درباره آمادگی برای عملیات تهاجمی، نشان میدهد که همزمان با کاهش احتمال ازسرگیری مذاکرات، لحن نظامی تهران نیز تندتر شده است.
تفاهمنامهای که عملاً پیش از پایان مهلتش متوقف شد
تفاهمنامه ژوئن قرار بود نخستین گام برای پایان جنگ باشد، اما اختلاف بر سر اجرای تعهدات تقریباً بلافاصله آغاز شد.
طبق گزارش الجزیره، ایران آمریکا را متهم کرده که به تعهدات خود، از جمله کاهش فشار اقتصادی و ایجاد شرایط لازم برای اجرای توافق، عمل نکرده است. تهران نیز در مقابل اجرای برخی تعهدات خود را متوقف کرده است. اکنون مسئله بازگشایی کامل تنگه هرمز نیز به بخشی از همین مناقشه تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه بیش از آنکه به معنای پایان رسمی یک دوره آرامش باشد، تأییدی بر شکست سازوکاری است که عملاً هفتههاست اجرای آن با مشکل روبهرو شده است.
نیماد بررسی میکند: تلاش ایران برای روشن شدن سرنوشت خلبانان خود در قطر
آنچه پس از آن رخ خواهد داد هنوز روشن نیست. تهران میگوید درباره بازگشت به مذاکرات تصمیم نگرفته و واشینگتن نیز همزمان بر فشار نظامی و اقتصادی افزوده است. در همان حال، تنگه هرمز به مهمترین اهرم فشار ایران و یکی از خطرناکترین نقاط برخورد احتمالی دو طرف تبدیل شده است.
با بالا رفتن سطح تهدیدهای متقابل و تغییر آشکار ادبیات نظامی، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که آیا تفاهمنامه تمدید خواهد شد؛ بلکه این است که «شکست مسیر دیپلماتیک تا چه اندازه دو طرف را به مرحله تازهای از جنگ سوق خواهد داد.»
