در روز سوم حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، چهار خلبان ایرانی با دو جنگنده سوخوی ۲۴ برای اجرای عملیات در پایگاه نظامی آمریکا عازم شدند؛ پس از انجام عملیات و «غیرقابل استفاده کردن» پایگاه العدید در قطر، مورد شلیک پدافند قرار گرفته و از جنگندههای خود بیرون پریدند.
بنا به گفته یک مقام ارشد آمریکایی که در مجله نیروهای هوا و فضای آمریکا منتشر شده است، مرکز فرماندهی العدید که بیش از دو دهه عملیات هوایی آمریکا در خاورمیانه را اداره و رهبری میکرد، در جریان حمله هوایی ایران «به شدت آسیب دید و غیرقابل استفاده شد.»
به موازات زمزمهها و طرح توافقنامه ایران و آمریکا در خرداد ماه، کارزاری در شبکههای اجتماعی فارسی و عربی زبان به راه افتاد که با ساخت ویدیوهای کوتاه و مرور زندگینامه خلبانان جواد صالحی، عبدالمجید دشتیان، عمران بهروشیان و مجید کاظمی، پیگیری سرنوشت و بازگشت آنان از قطر را مطالبه میکرد.
این کارزار اجتماعی درست فردای نشست امیر دریادار حبیب الله سیاری در یک برنامه تلویزیونی ایران به راه افتاد که به سهو یا عمد به اسارت این خلبانان در جملهای کوتاه و زودگذر اشاره کرد. سیاری در وصف عملیاتهای موفقیتآمیز خلبانان ایرانی در جریان جنگ با آمریکا و اسرائیل از هواپیماهای اف-۵ و سپس اف-۱۴ یاد کرد که پس از عملیات موفقیتآمیز به میهن بازگشته «و به زمین نشستند،» اما به گفته او هنوز از سرنوشت چهار خلبان سوخوی ۲۴ پس از انهدام پایگاه نظامی در قطر خبری نبود.
طی این کارزار نام خلبانان مفقود شده جستجو و در ویدیوهای شبکههای اجتماعی منتشر شد تا یاد و پیگیری سرنوشت آنان شاید در جزئیات مذاکرات و توافقنامهها رسما مطرح شود.
پاسخ قطر
ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر اعلام کرد که تیمهای جستجو و نجات قطری منطقه را به طور کامل جستوجو کردند و تنها بقایای یک خلبان، مجید کاظمی را پیدا کردند که به ایران بازگردانده شد.
دوحه با بیان اینکه قطر از اهمیت جان این خلبانان مطله است، گفت از تیم تحقیق ایران دعوت کرده تا خود به قطر سفر کرده و جزئیات عملیات جستوجو و نجات پس از سقوط دو جت سوخوی۲۴ ایران در دهم اسفند را بررسی کند، اما به گفته قطر، ایران به این دعوت پاسخی نداد.
پاسخ ایران
ایران در پاسخ، اما گامی رسمی برداشت. با نامهای به رئیس کمیته بینالمللی صلیب سرخ خواستار مصاحبه این کمیته با سه خلبان ایرانی شد و با استناد به مواد ۷۰ و ۷۸ کنوانسیون سوم ژنو یادآوری کرد «اسرای جنگی که با استناد به نظر پزشک دارای بیماری شدید یا مجروحیت هستند، باید به طور مستقیم به کشور متبوع خود اعزام شوند.»
در این نامه، ایران به صراحت و شاید به خشم به قطر پاسخ میداد که تهران از دستگیری خلبانان خود در راه بازگشت به وطن خبر دارد و از اسارت آنان در قطر مطلع است.
باب مذاکره مسدود شده است
شلیک به دو جنگنده سوخوی ۲۴ ایران از خاک قطر، نخستین رویارویی و شرایط جنگی بین تهران و دوحه در حمله آمریکا و اسرائیل به ایران شد. هر چند دوحه مدعی است که شلیک به این دو بمبافکن ایرانی اقدامی در چارچوب دفاع ملی، و نه یک تحریک سیاسی بوده، اما نحوه پیگیری ایران از سرنوشت خلبانانش از طریق دادگاههای بینالمللی هیچ دلالتی به تمایل ایران به مذاکره مستقیم با قطر بر سر این موضوع ندارد.
از سوی دیگر، قطر حدود ۱۲ میلیارد دلار داراییهای مسدود شده ایران را که از درآمدهای نفتی حاصل شده، در دست دارد اما تکذیب در اختیار داشتن سه خلبان ایرانی دیگر راهی برای قطر در باز کردن باب مذاکره برای بهرهگیری از آزادی این خلبانان باقی نمیگذارد.
اف-۵ ایران در رسانههای آمریکایی
در نخستین ساعات حمله آمریکا به ایران و یک روز پیش از پرواز سوخوهای ۲۴ بر فراز پایگاه نظامی آمریکا در قطر، رسانههای آمریکایی از به پرواز درآمدن یک هواپیمای اف-۵ ایرانی نوشتند که خلاف انتظار و پیشبینی توانسته بود با پرواز در ارتفاع پایین از سیستمهای رادار و پدافند هوایی آمریکا عبور کند و با موفقیت بمبهای متعارف را روی کمپ بورینگ آمریکا در کویت تخلیه کند.
شبکه خبری انبیسی به نقل از مقام های آمریکایی و اعضای کنگره گزارش داد حملات ایران در کویت و خلیج فارس میلیاردها دلار خسارت به پایگاههای منطقهای وارد کرده که به طور قابل توجهی بیشتر از آن سطحی است که در گزارشهای عمومی اولیه اذعان شده بود.
با عملیات دور از انتظار جت بال ثابت قدیمی اف-۵، انیمیشنهای لگویی از این عملیات بیسابقه از سوی کابران شبکههای اجتماعی ساخته شد و بازنشر میلیونی گرفت.
خلبان جلال آرام در وصف این عملیات در یک برنامه تلویزیونی گفت هواپیمای اف-۵ بیش از شصت سال است که در دنیا ساخته شده و کسی انتظار نداشت که این هواپیمای نسل دو که در اغلب کشورها برای آموزش مورد استفاده قرار میگیرد، با تغییراتی که ما در آن انجام دادیم در نوک حمله قرار بگیرد.
به گفته او، در نخستین ساعات بمباران ایران و از همان جنگ ۱۲ روزه، خلبانان ایرانی برای اعزام داوطلبانه پشت درهای پست فرماندهی صف کشیدند که برای عملیات متقابل علیه جنگندههای نسل چهار و پنج اعزام شوند.
نبردهای نابرابر
کمتر نشریه دانشگاهی هوایی جهان است که کار خلبانان ایرانی و عملیاتهای آنان را مورد تحلیل و سنجش قرار نداده باشند. مروری بر رسانهها و کتابهای صنایع هوایی کشورهای مختلف نشان میدهد هشت سال دفاع هوایی ایران علیه عراق در اغلب آنها مو به مو تجزیه و بررسی شدهاند. انتشارات دانشگاه هوایی آلاباما، بازوی رسمی انتشارات نیروی هوایی آمریکا، در مجموعهای با عنوان «نقش قدرت هوایی در جنگ ایران و عراق» به صراحت میگوید خلبانان جنگنده ایرانی در مقایسه با همتایان عراقی خود آموزشهای بالاتری دیده و در نبردها برتری داشتند.
هرچند به گفته مجله فارین افرز، کمکهای آمریکا به صدام حسین و نیز کمبود هواپیما و قطعات آن، در کنار وسعت قلمرو یا فضای هوایی تحت دفاع ایران، به عراقیها اجازه میداد تا از شکافهای موجود در فضای هوایی ایران سوءاستفاده کنند.
دوازده ماه نخست جنگ ایران و عراق به عنوان خونینترین دوران نیروی هوایی ایران با شهادت ۱۰۵ خلبان ثبت شده است. بایگانیهای تخصصی هوانوردی تخمین میزنند در طول این هشت سال جنگ بیش از ۲۳۴ خلبان ایرانی در دفاع از ایران جان خود را از دست دادند.
