وبسایت میدلایست آی در گزارشی با اشاره به خروج قریبالوقوع آخرین نیروهایی آمریکایی از عراق به یکی از مهمترین پرسشها درباره فردای چنین رخدادی پرداخته است: گروههای مسلح حامی ایران چه خواهند شد؟
ایالات متحده ۲۳ سال پس از تهاجمی نظامی که به سرنگونی حکومت صدام حسین انجامید، سرانجام اعلام کرد که آخرین نیروهای خود از عراق را روز پنجشنبه اول اکتبر (۹ مهر) خارح خواهد کرد، امری که دولت بغداد آن را ستوده و نشانه اعاده حاکمیت ملی دانسته است.
علی الزیدی، نخستوزیر عراق، در بیانیهای گفت: «اول اکتبر روز تازهای در روند حکمرانی عراق خواهد بود؛ کشوری که از وجود نیروهای نظامی خارجی پاک شده و حاکمیت ملی بر تمام سرزمین آن اعاده میگردد.»
میدلایست آی یادآوری میکند که البته این ادعا خیلی هم دقیق نیست، چرا که ترکیه همچنان حضور نظامی خود را در این کشور حفظ کرده است، هرچند که آنکارا نیز متعهد شده است بهزودی پایگاه نظامی خود (بعشیقه-زلیکان) در شمال عراق را به دولت تحویل دهد.
پایان حضور ایالات متحده در عراق که مهلت آن ۳۰ سپتامبر تعیین شده بود، در اصل با مسئله خلع سلاح گروههای مسلح غیردولتی نیز گره خورده؛ گروههایی که از زمان سرنگونی صدام تاکنون، در زمره قدرتمندترین جریانها در این کشور بودهاند.
با وجود این، الزیدی هفته گذشته اعلام کرد مهلت جدیدی تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ (۹ تیر ۱۴۰۶) برای این گروهها تعیین شده است تا خلع سلاح شده یا تحت فرمان مستقیم دولت قرار گیرند؛ گروههایی که برخی از آنها از نظر مالی و فکری به ایران وابستهاند.
اما قدرتمندترینِ این جریانها، یعنی کتائب حزبالله، حرکه النجباء و کتائب سیدالشهدا، پیشتر اعلام کردهاند که تمایلی به تن دادن به این خواسته ندارند.
حمزه حداد، پژوهشگر مهمان در برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای شورای روابط خارجی اروپا، در اینباره به میدلایست آی گفت: «این چشمانداز وجود دارد که چندین گروه مسلح خلع سلاح شده و در دولت ادغام گردند؛ برخی از آنها پیشتر بهطور علنی اعلام کردهاند که مایل به انجام این کار هستند، چرا که رهبرانشان آیندهای سیاسی برای خود متصورند.»
او افزود: «اما فلسفه وجودیِ دیگر گروههای مسلح متفاوت است؛ هدف آنها جنگیدن برای تحقق چشمانداز سیاسی ایران در سراسر منطقه است. از این رو، آنها هیچ دلیلی برای خلع سلاح شدن یا ادغام نمیبینند و به همین دلیل، دولت عراق برای مواجهه با آنها کار بسیار دشوارتری در پیش خواهد داشت.»
پیوندهای عمیق
این گزارش یادآوری میکند طیف متنوعی از گروههای شبهنظامی در عراق فعالیت میکنند که بیشتر آنها در سال ۲۰۱۴ و به دنبال فتوای آیتالله علی سیستانی، مرجع تقلید شیعیان، برای بسیج عمومی و دفاع از کشور در برابر گروه داعش تشکیل شدند. در همان سال، دولت عراق همچنین از نیروهای آمریکایی که سال ۲۰۱۱ از این کشور خارج شده بودند دعوت کرد تا مجددا برای مبارزه با داعش به این کشور بازگردند.
با این حال، قدرتمندترین گروههای مسلح ریشههای قدیمیتری دارند و اگرچه رسما بهعنوان بخشی از «حشد الشعبی» (نیروهای بسیج مردمی) تحت امر دولت قرار دارند، اما عملا مستقلند و (در بیشتر موارد) وفادار به ایران محسوب میشوند.
به نوشته میدلایست آی، این گروهها از زمان سقوط صدام توانستهاند کنترل بخش عمدهای از جامعه عراق را به دست گیرند و پیوندهای عمیقی با ساختار سیاسی، نهادهای نظامی و شبکههای جرم و جنایت سازمانیافته برقرار کنند. میدلایست آی حتی آنها را متهم میکند که در دوران اشغال عراق توسط آمریکا و جنگ علیه داعش، مسئولیت کشتار، ربایش و شکنجه هزاران عراقی را بر عهده داشتند و به سرکوب جنبش دموکراسیخواه «تشرین» که در سال ۲۰۱۹ سر برآورد، کمک کردند.
در سالهای اخیر، شماری از آنها زیر چتر «مقاومت اسلامی در عراق» جمع شدهاند، جریانی که علیه منافع اسرائیل و ایالات متحده میجنگد.
میدلایست آی خاطرنشان میکند که اساسا توانایی یا حتی تمایل دولت عراق برای مهار این گروهها همچنان محل تردید است، هرچند که الزیدی بارها چنین وعدههایی داده است.
علی البیاتی، کمیسر سابق کمیسیون عالی حقوق بشر عراق، میگوید: «راستش را بخواهید من به این موضوع خوشبین نیستم؛ اوضاع در عراق بسیار پیچیده است.» او همچنین احتمال داد که ایالات متحده در آینده، درست مانند گذشته، بار دیگر به عراق بازگردد.
البیاتی که پس از تهدید و آزار به دلیل افشای نقض حقوق بشر در عراق، اکنون در سوئیس زندگی میکند، به میدلایست آی گفت که قدرت این گروههای مسلح تا حد زیادی ناشی از ناکامیهای خودِ ایالات متحده در ساخت نهادهای کارآمد در عراق پس از سال ۲۰۰۳ است.
او توضیح داد: «مأموریت بینالمللی به رهبری آمریکا توانست صدام را سرنگون کند و به تدوین یک قانون اساسی دموکراتیک یاری رساند، اما در برپایی نهادهای واقعی دموکراتیک ناکام ماند.»
وی افزود: «آنها با داعش جنگیدند، جلوی پیشرویاش در خاک عراق را گرفتند و جنایاتش را متوقف کردند، اما پرسش کلیدی این است که چرا کار به جایی رسید که داعش یکسوم عراق را تصرف کرد و تشکیل شبهنظامیان ضرورت یافت؟ پاسخ ساده است؛ آنها با وجود برخورداری از بودجههای کلان، در ساختن نهادهای امنیتی و نظامی حرفهای شکست خوردند.»
«خون شهدا»
گروههای مسلح و هواداران آنها از خروج نیروهای آمریکایی به وجد آمدهاند. فراخوانی در شبکههای اجتماعی منتشر شد تا عراقیها روز چهارشنبه برای بزرگداشت خروج ایالات متحده، در برابر اداره رسانهای حشد الشعبی تجمع کنند؛ رویدادی که به گفته برگزارکنندگان، «نخستین جشنواره سالانه» خواهد بود.
آنها اعلام کردند: «از شما دعوت میکنیم تا برای پاسداشت این مناسبت که با برکت خون شهدا، صبر مجاهدان مقاومت اسلامی عراق و استقامتشان در میدان به دست آمده است، حضور به هم رسانید.»
«حرف آخر را ایران خواهد زد»
با این حال، در شرایطی که سایه جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران در همسایگی عراق سنگینی میکند، واشینگتن فشارها بر دولت عراق را برای مهار نیروهای وابسته به تهران تشدید کرده است.
هفته گذشته، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، هشدار داد که اگر دولت عراق جناحهای مسلح را تحت کنترل درنیاورد، خطر «بالکانیزه شدن» (تکهتکه شدن) این کشور را تهدید میکند. واشینگتن همچنین بهطور فزایندهای تلاش میکند تا مانع تداوم یا تعمیق روابط عراق با ایران شود.
هشام الموزانی، فعال حقوق بشر در سازمان «انجمن العمل»، به میدلایست آی گفت که تلاش برای خلع سلاح این گروهها، خطر بازگرداندن کشور به ورطه «جنگ داخلی» را به همراه دارد.
او اظهار داشت: «ممکن است ارتش و نیروهای امنیتی با شبهنظامیان درگیر شوند و این اتفاق بسیار، بسیار خطرناکی است؛ چنین رویدادی اقتصاد و امنیت تمام عراق را تحت تأثیر قرار خواهد داد.»
او بر این باور است که فرآیند خلع سلاح و ادغام این گروهها، حتی اگر روزی واقعا کلید بخورد، دستکم پنج سال به طول خواهد انجامید.
الموزانی افزود: «قدمت برخی از این شبهنظامیان به بیش از ۴۰ سال پیش و دوران جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۰ بازمیگردد؛ بنابراین آنها زمان زیادی در اختیار داشتهاند، در احزاب سیاسی ریشه دواندهاند، در پارلمان کرسی دارند و برخی از آنها نیز عهدهدار وزارتخانهها هستند.»
او تأکید کرد که در نهایت، حرف آخر را در این زمینه ایران خواهد زد.
