قیمت نفت به بالاترین سطح در پنج ماه گذشته نزدیک شده است؛ حمله‌ها به نفتکش‌ها در تنگه هرمز و پیرامون آن شدت گرفته و تلاش‌ها برای پایان دادن به جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران به بن‌بست رسیده است.
شبکه خبری الجزیره در گزارشی این پرسش را پیش روی تحلیلگران گذاشته است: اگر جنگ به‌طور کامل از سر گرفته شود، تنگه هرمز به‌کلی بسته شود و حوثی‌ها باب‌المندب را نیز ببندند، ذخایر جهانی نفت چقدر دوام خواهند آورد؟
نفت برنت، شاخص بین‌المللی بازار، روز چهارشنبه بیش از ۲ دلار افزایش یافت و به ۱۱۰٫۸۵ دلار در هر بشکه رسید و به اوج پنج‌ماهه خود نزدیک شد. سپاه پاسداران یک روز پیش از آن اعلام کرده بود دو نفتکش پس از برخورد با مین در نقطه‌ای که آن را گذرگاهی غیرقانونی در تنگه خواند، آتش گرفتند و روز پنج‌شنبه مدعی شد هفت نفتکش دیگر را هدف گرفته است؛ ادعایی که واشینگتن رد کرد. در ماه سپتامبر نیز جنبش انصارالله که حوثی‌ها آن را نمایندگی می‌کند، سرزمین‌هایی را در یمن و در نزدیکی تنگه باب‌المندب تصرف کرد، گلوگاهی حیاتی برای ورود و خروج به دریای سرخ و دروازه کانال سوئز مصر.
این تشدید تنش در حالی است که ذخایر اضطراری نفت جهان، که از آغاز جنگ در۹ اسفند به‌شدت از آنها برداشت شده است، در پایین‌ترین سطح چند دهه گذشته قرار دارد.
چه ذخایر اضطراری نفتی در جهان وجود دارد؟
ذخایر راهبردی نفت، انبار‌هایی از نفت خام و سوخت‌اند که دولت‌ها یا شرکت‌ها به نیابت از دولت‌ها برای شرایط اضطراری عرضه نگه می‌دارند. آژانس بین‌المللی انرژی که در سال ۱۹۷۴ پس از تحریم نفتی اعراب تاسیس شد، بیشتر این ذخایر را هماهنگ می‌کند و اعضای واردکننده این آژانس موظف‌اند دست‌کم معادل ۹۰ روز واردات خالص خود را ذخیره کنند. چین و هند عضو آژانس بین‌المللی انرژی نیستند.
امسال چه مقدار از ذخایر آزاد شده است؟
مقداری بی‌سابقه. آژانس بین‌المللی انرژی روز ۱۱ مارس (۲۰ اسفند) اعلام کرد ۳۲ عضو این آژانس توافق کرده‌اند ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری خود را روانه بازار کنند؛ بیش از دو برابر مقداری که پس از حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ آزاد شد. بر اساس ارقام آژانس، ایالات متحده آزادسازی ۱۷۲٫۲ میلیون بشکه از ذخایر راهبردی نفتی خود و ژاپن ۷۹٫۸ میلیون بشکه را متعهد شدند.
ذخایر راهبردی ایالات متحده از آن زمان به ۲۸۳ میلیون بشکه سقوط کرده است؛ پایین‌ترین سطح از اکتبر ۱۹۸۲ (مهر ۱۳۶۱)، بر اساس داده‌های وزارت انرژی ایالات متحده. به گفته اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، بخش زیادی از این نفت به‌صورت وام داده شده است، نه فروش، و باید با بشکه‌های اضافی بازگردانده شود.
چه مقدار نفت باقی مانده است؟
آرون کیلدو، تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت اسپارتا کامادیتیز، به الجزیره گفت ذخایر راهبردی جهان، بدون محاسبه چین و ایران، از پایان دسامبر ۲۰۲۵ نزدیک به ۳۲۷ میلیون بشکه کاهش یافته است و ایالات متحده، اروپا و ژاپن حدود ۹۵ درصد این برداشت را تشکیل می‌دهند. به برآورد او، فقط حدود ۴۰۰ میلیون بشکه ذخیره قابل استفاده در جهان باقی مانده است؛ بدون ذخایر چین که احتمالا صادر نخواهد شد و ذخایر کشورهای حاشیه خلیج فارس که با بسته‌شدن کامل هرمز ممکن است از دسترس خارج شوند.
به گفته مویو شو، تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت تحلیلی کپلر، در ماه جاری فقط ۳۷۳ هزار بشکه در روز نفت خام عربستان به‌طور تاییدشده از باب‌المندب عبور کرده است؛ پایین‌ترین سطح از ماه فوریه، و بیشتر محموله‌های ینبع اکنون از مسیر شمالی و از راه مصر می‌روند.
نزدیک به نیمی از این ذخایر در ژاپن قرار دارد. اروپا حدود ۷۶ میلیون بشکه ذخیره بدون تعهد دارد، اما برخی اعضا مانند آلمان بخشی از آن را برای یک شرایط اضطراری داخلی نگه داشته‌اند. کیلدو گفت: «اروپا برگ برنده واقعی است، هم از نظر زمان‌بندی و هم از نظر تمایل به اقدام.»
مویو شو، تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت تحلیلی کپلر، به الجزیره گفت ذخایر نفت خام ساحلی چین ۱٫۱۳ میلیارد بشکه است؛ کمتر از ۱٫۲۳ میلیارد بشکه اواخر فوریه، اما هنوز برای حدود ۸۰ روز خوراک پالایشگاه‌ها کافی است. به گزارش خبرگزاری رویترز، ذخایر هند فقط هشت روز واردات این کشور را پوشش می‌دهد.
بسته‌شدن کامل هرمز و باب‌المندب چه معنایی دارد؟
پیش از جنگ، حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان، یعنی تقریبا ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز، از تنگه هرمز عبور می‌کرد. عربستان سعودی انتقال نفت خام از میدان‌های شرقی خود به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ را از مسیر خط لوله شرق به غرب افزایش داده است تا هرمز را دور بزند، اما این خط لوله نیز هدف حمله قرار گرفته است و نفتکش‌هایی که از ینبع به سوی جنوب می‌روند باید از باب‌المندب عبور کنند؛ جایی که حوثی‌های مورد حمایت ایران در ماه ژوئیه محاصره کشتیرانی عربستان سعودی را اعلام کردند.
به گفته شو، در ماه جاری فقط ۳۷۳ هزار بشکه در روز نفت خام عربستان به‌طور تاییدشده از باب‌المندب عبور کرده است؛ پایین‌ترین سطح از ماه فوریه، و بیشتر محموله‌های ینبع اکنون از مسیر شمالی و از راه مصر می‌روند. او برآورد کرد اگر هرمز بسته شود و حوثی‌ها همه نفتکش‌های سعودی را متوقف کنند، تولیدکنندگان حاشیه خلیج فارس فقط از مسیر چند خط لوله و مسیر شمالی ینبع می‌توانند صادر کنند و صادرات نفت خام خاورمیانه از ۱۶٫۸ میلیون بشکه کنونی در روز به حدود ۷٫۵ میلیون بشکه می‌رسد؛ کسری حدود ۹٫۳ میلیون بشکه در روز. شو هشدار داد اگر حمله‌هایی به میدان‌های نفتی، پایانه‌ها و خطوط لوله رخ دهد، اختلال عرضه می‌تواند حتی شدیدتر و طولانی‌تر شود.
پس ذخایر چقدر دوام می‌آورند؟
نه چندان؛ به گفته کارشناسان شاید فقط چند هفته. حتی اگر کسری برآوردشده کپلر تماما از همان ۴۰۰ میلیون بشکه قابل استفاده جبران شود، این ذخایر در عمل نمی‌توانند با چنین سرعتی آزاد شوند. به گفته کیلدو، ذخایر ژاپن و کره جنوبی سریع حرکت می‌کنند، اما بشکه‌های ایالات متحده در بازه‌ای سه‌ماهه عرضه می‌شوند و سهم اروپا نامعلوم است.
کریس بیوچمپ، تحلیلگر ارشد بازار در گروه آی‌جی، به الجزیره گفت جهان پس از نخستین بسته‌شدن هرمز خوش‌شانس بود: «ویژگی برجسته ماه مارس و پس از آن این بود که بحران عملا شکل نگرفت. ما از آن جان سالم به در بردیم.»
کریس بیوچمپ، تحلیلگر ارشد بازار در گروه آی‌جی، گفت: «فکر نمی‌کنم اگر درگیری‌ای طولانی در کار باشد، اقتصاد جهانی دفعه بعد این‌قدر خوش‌شانس باشد. یک یا دو ماه، همه آن چیزی است که داریم.»
جهان به معنای واقعی کلمه بدون نفت نخواهد ماند؛ به‌جای آن، قیمت‌ها آن‌قدر بالا می‌روند تا تقاضای کافی از میان برود. بیوچمپ گفت: «بشکه‌ای ۱۵۰ دلار به احتمالی بسیار واقعی تبدیل می‌شود و آن‌گاه نابودی چشمگیر تقاضا از راه می‌رسد.» به گفته آژانس بین‌المللی انرژی، تیزترین فشار بر گازوئیل خواهد بود که قیمتش هم‌اکنون تقریبا دو برابر نفت خام است و پالایشگران برای نفت خام‌های غنی از گازوئیل رقابت خواهند کرد؛ کیلدو گفت این «هزینه‌ای است که در نهایت بر دوش مصرف‌کننده می‌نشیند».
چه کسانی اول ضربه می‌خورند؟
واردکنندگان آسیایی با ذخایر اندک. کیلدو گفت بیشتر صادرات حاشیه خلیج فارس در ماه‌های سپتامبر و اکتبر به خریداران آسیایی رفت و هند و پاکستان از آسیب‌پذیرترین‌ها به شمار می‌روند؛ نزدیک‌ترین عرضه جایگزین آنها، از غرب آفریقا، ۲۵ تا ۲۸ روز راه دریایی دارد، در حالی که مسیر فجیره در امارات متحده عربی فقط دو روز است. او گفت: «این فشار به‌طور یکنواخت پخش نمی‌شود؛ سریع‌تر و سخت‌تر همان‌جا فرود می‌آید که ذخایر نازک‌تر و عرضه جایگزین دورتر است.»
چه کسانی سود می‌برند؟
تولیدکنندگان نفت دور از خلیج فارس. در سه‌ماهه دوم امسال، هم‌زمان با جنگ ایالات متحده و ایران، اکسون‌موبیل سود ۱۴٫۵ میلیارد دلاری را گزارش کرد؛ بالاترین سود این شرکت در چهار سال گذشته. شورون سود ۱۲ میلیارد دلاری را ثبت کرد؛ بهترین نتیجه شش سال گذشته‌اش، و شل سود خود را بیش از دو برابر کرد و به نزدیک ۱۰ میلیارد دلار رساند. این سود‌ها بیشتر از قیمت‌های بالای نفت می‌آیند.
شو گفت شوک دوم پالایشگران را به تقلا برای تامین عرضه از ایالات متحده، آمریکای لاتین، غرب آفریقا و روسیه می‌اندازد و «به تولیدکنندگان غیرخاورمیانه‌ای امکان می‌دهد از قیمت‌های بالاتر نفت خام و احتمالا هزینه‌های حمل‌ونقل کمتر سود ببرند». دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در ماه اوت گفته بود شرکت‌هایی مانند اکسون‌موبیل و شورون «بر پایه یک کمبود، پول زیادی درمی‌آورند».
