بحرانِ بعد از جنگ غزه، محاسبات قاهره را عوض کرده: مانور مشترک با ترکیه در مدیترانه و میانجیگری توافق ایران با آژانس در قاهره، نشانههای چرخش تازه مصر است. اتحاد سهجانبه؟ هنوز زود است، اما همین همسوییهای موضوعمحور شاید موازنه را تغییر دهد. نشریه «نشنال» گزارشی دراینباره به قلم حمزه هنداوی و لیزی پورتر منتشر کرده است که ترجمه آن در ادامه میآید.
مصر در مواجهه با گسترشطلبی اسرائیل در خاورمیانه، روند بهبود روابط با ایران و ترکیه را شتاب بخشیده است. با این حال، بعید به نظر میرسد این مسیر به سرعت به یک اتحاد نظامی سهجانبه منتهی شود؛ اختلافهای دیرینه میان آنکارا و تهران و پیامدهایی که قاهره از نزدیکی کامل به ایران متحمل میشود، مانع چنین جهشی است.
این چرخش برای اسرائیل دردسرساز است؛ کشوری که از آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳، حملاتی را به لبنان، سوریه، ایران، یمن و قطر انجام داده و تنش با مصر و اردن را نیز دامن زده است. در چنین فضایی، قاهره و آنکارا رزمایشهای مشترک در مدیترانه را برنامهریزی کردهاند و مصر نیز در توافق میان ایران و بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی نقش میانجی ایفا کرده؛ توافقی که میتواند به تهران کمک کند از خطر حملات بعدی اسرائیل و ایالات متحده دور بماند.
مایکل هانا، کارشناس «گروه بینالمللی بحران»، میگوید آنچه در حال شکلگیری است، بیش از آنکه نشانه تولد «محور» مصر–ترکیه–ایران باشد، نشاندهنده تعمیق روابط دوجانبه و عملگرایانه است: «نزدیکی مصر و ترکیه خروجی ملموس دارد. اما افزودن ایران بهعنوان شریک، برای مصر انتخاب راحتی نیست. ایران در نهایت یک نظام تئوکراتیک است و قاهره با آن احساس راحتی نمیکند.»
در برابر این نگاه، برخی تحلیلگران بر پویاییهای تازه پس از جنگ غزه تأکید دارند. اسماعیل تلچی، استاد روابط بینالملل در دانشگاه ساکاریا در ترکیه، با یادآوری تنشهای تاریخی تهران و آنکارا—بهویژه درباره سوریه—میگوید تحولات اخیر «دینامیک جدیدی در منطقه ایجاد کرده که هر سه کشور را به بازنگری مواضع و سیاستهایشان واداشته است».
به گفته او، «در صورت تشدید درگیریهای نظامی با اسرائیل، مصر احتمالاً ترکیه و ایران را بهعنوان متحدان منطقهای قابل اتکا خواهد دید، چراکه هر سه اسرائیل را تهدیدی مشترک تلقی میکنند.»
احمد داووداوغلو، نخستوزیر پیشین ترکیه: «فکر میکنم این همسویی لازم است. مثلث بزرگ منطقه، ترکیه، ایران و مصر است؛ سه کشوری با تجربه دیپلماتیک طولانی و سنتهای ریشهدار حکمرانی. ظرفیتها بسیار بالاست—از جمعیت تا جغرافیا.»
منابع آگاه میگویند قاهره در نزدیکشدن به تهران با احتیاط گام برمیدارد؛ زیرا نزدیکی بیش از حد میتواند متحدان عربِ بدبین به حاکمیت روحانی ایران را نگران کند. مصر طی دههها با ایران و طی یک دهه با ترکیه دچار تنش بود، اما روند بهبود روابط از حدود سال ۲۰۲۱ آغاز شد و پس از جنگ غزه شتاب گرفت. با این همه، از سرگیری روابط با تهران—که بیش از چهار دهه شکراب بوده—بهمراتب دشوارتر از ترمیم مناسبات با آنکاراست. در مقابل، پیوندهای اقتصادی و اجتماعی میان ترکیه و مصر سابقهای ۵۰۰ ساله دارد.
از منظر ظرفیت سختافزاری نیز ترکیب سهگانه مصر، ترکیه و ایران قابل توجه است: ارتشهای بزرگ و مجهز که—بهویژه در مورد ایران و ترکیه—به صنایع دفاعی گسترده تکیه دارند؛ کنترل سه آبراه حیاتی منطقه یعنی کانال سوئز، تنگه هرمز و بسفر/داردانل؛ و جمعیتی نزدیک به ۳۰۰ میلیون نفر در برابر ۱۰ میلیون نفر جمعیت اسرائیل—عناصری که در کنار هم وزن ژئوپلیتیکی این همسویی را برجسته میکند.
احمد داووداوغلو، نخستوزیر پیشین ترکیه، در گفتوگو با نشنال از مزایای بالقوه یک همگرایی سخن میگوید: «فکر میکنم چنین چیزی لازم است. مثلث بزرگ منطقه، ترکیه، ایران و مصر است؛ سه کشوری با تجربه دیپلماتیک طولانی و سنتهای ریشهدار حکمرانی. ظرفیتها بسیار بالاست—از جمعیت تا جغرافیا.»
با این حال، حتی او نیز میپذیرد که اختلافهای قدیمی—از پرونده سوریه تا چگونگی موازنه با غرب—مانع شکلگیری سریع یک پیمان رسمی میشود.
بهاینترتیب، آنچه امروز دیده میشود بیشتر «همسویی موضوعمحور» است: رزمایش مشترک با ترکیه در مدیترانه، میانجیگری فنی در پرونده هستهای ایران و آزمونهای پیاپی برای سنجش مرزهای ممکن. هدف قاهره روشن است: بالا بردن هزینههای گسترشطلبی اسرائیل بدون ورود به اتحادهای سفتوسخت و پرهزینه—مدلی منعطف که اگرچه هنوز تا «ائتلاف» فاصله دارد، اما میتواند موازنههای منطقهای را در کوتاهمدت تکان دهد.
