روزنامه بریتانیایی گاردین در گزارشی نوشت از آنجا که واشینگتن نتوانست ضربه نهایی را به تهران وارد کند، تنگه هرمز را باز نگه دارد یا از متحدان خود در خلیج فارس محافظت کند، منطقه اکنون خود را با واقعیت کاهش قدرت آمریکا تطبیق میدهد.
این گزارش به قلم سعید شاه از اسلامآباد که روز دوشنبه ۴ خرداد منتشر شده است میگوید شوک ناشی از جنگ ایران و پیامدهای آن، رقبای منطقهای در خاورمیانه را بر آن داشته تا از توافق صلح حمایت کنند و با فشار بر دولت ترامپ از واشینگتن میخواهند علیرغم مخالفت اسرائیل، این توافق اولیه را بپذیرد.
گزارشگر گاردین یادآوری میکند که «تهران دوستان چندانی در منطقه ندارد، اما بقای این حکومت باعث شده است که همسایگانش چارهای جز سازش و پیدا کردن راهی برای همزیستی نداشته باشند.»
آندریاس کریگ، دانشیار کینگز کالج لندن، به این رسانه گفت، کشورهای حوزه خلیج فارس از اینکه واشینگتن با وجود تریلیونها دلار سرمایهگذاری آنها در آمریکا، در وهله اول و پیش از هر چیز از اسرائیل در برابر پهپادها و موشکهای ایرانی محافظت کرد، شوکه شدهاند.
او افزود: «ما احتمالا شاهد روزهای پایانی امپراتوری آمریکا در خاورمیانه هستیم. در سراسر منطقه خلیج فارس، نوعی سرخوردگی کامل نسبت به نفوذ آمریکا و توانایی این کشور برای رهبری به وجود آمده است.»
جزئیات توافق اولیه
این گزارش در ادامه به تماس تلفنی روز شنبه رهبران هشت کشور مسلمان با دونالد ترامپ اشاره میکند و میگوید که آنها از او خواستند توافقی را بپذیرد که به پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز و از سرگیری مذاکرات درباره برنامه هستهای ایران بینجامد.
گزارشگر گاردین مینویسد، همین کشورها پیش از جنگ، قافیه را در واشینگتن به بنیامین نتانیاهو باخته بودند؛ اما اکنون توانستهاند وزن بیشتری به نسبت نخستوزیر اسرائیل داشته باشند که او نیز در همان روز با ترامپ گفتوگو کرده بود.»
ترامپ هفته گذشته گفته بود که نتانیاهو در رابطه با ایران «هر چه به او بگویم انجام خواهد داد». یک مقاله تحلیلی که روز دوشنبه در تایمز اسرائیل منتشر شد، این عنوان را داشت: «اسرائیل جنگ ایران را به عنوان شریک آمریکا آغاز کرد و اکنون در حاشیه به پایان میرساند.»
به نوشته گاردین، امارات متحده عربی که گزارش شده بود پیشتر از دیگر کشورهای خلیج فارس خواسته بود به جنگ علیه ایران بپیوندند و حتی حملات هوایی خود را انجام داده بود، اکنون در کنار عربستان سعودی، قطر، اردن، بحرین، پاکستان، ترکیه و مصر پشت این توافق صلح ایستاده است. این فرآیند اجماعسازی منطقهای به نظر میرسد تا حدودی رقابت تلخ میان امارات و عربستان سعودی برای نفوذ در منطقه را ترمیم کرده است، چرا که در هفتههای اخیر چندین تماس تلفنی میان رهبران دو کشور برقرار شده است.
سرنوشت پیمان ابراهیم
گاردین سپس به سرنوشت پیمان ابراهیم در سایه جنگ ایران میپردازد و میگوید که پیامدهای این جنگ، شانس اندکی را برای پیوستن کشورهای دیگر به «پیمان ابراهیم» باقی گذاشته است؛ آن هم علیرغم درخواست روز دوشنبه ترامپ مبنی بر اینکه همه کشورهای حاضر در مذاکرات صلح باید این پیمان را امضا کنند. گفته میشود وقتی ترامپ در تماس کنفرانسی روز شنبه از کشورهای دیگر خواست تا به این پیمان بپیوندند، با سکوت مواجه شد. اسلامآباد که رهبری تلاشهای میانجیگرانه را بر عهده دارد، هشدار داده است که تفرقه در جهان اسلام تنها به نفع اسرائیل تمام میشود.
مسعود خان، سفیر سابق پاکستان در آمریکا، به گاردین گفت که موفقیت اسلامآباد در همراه کردن سایر کشورها در این فرآیند صلح بوده است، بهطوری که ترکیه، مصر، عربستان سعودی و قطر نیز کانالهای ارتباطی خود را در حمایت از تلاشهای دیپلماتیک پاکستان فعال کردهاند.
او اظهار داشت: «پاکستان نمیتوانست به تنهایی این مسیر را طی کند. برای اینکه میانجیگریاش اعتبار بیشتری داشته باشد، نیاز داشت که این کشورها از تلاشهایش حمایت کنند.»
بازآرایی ساختار امنیتی منطقه
گزارشگر گاردین ادامه میدهد که انتظار میرود آمریکا همچنان در خاورمیانه حضور نظامی داشته باشد، اما با این حال، کشورهای منطقه در حال تعامل با شرکای امنیتی جدیدی هستند و قرار است اروپا نقش بزرگتری را ایفا کند. در طول جنگ، پاکستان نیروها و جنگندههای خود را برای دفاع از عربستان سعودی اعزام کرد، در حالی که سربازان و هواپیماهای مصری در امارات (بزرگترین حامی مالی قاهره) مستقر شدند. همچنین گفتگوهایی درباره انعقاد قراردادهای عدم تعرض با ایران در جریان است.
عبدالخالق عبدالله، استاد علوم سیاسی در امارات، میگوید کشورش مایل بود ایرانی را ببیند که فاقد موشک، پهپاد، نیروهای نیابتی و فعالیتهای هستهای باشد، اما این هدف در نهایت غیرقابل دسترسی بود.
او گفت: «امارات کشوری بسیار واقعگرا است. ایران همچنان تهدیدی بزرگ است، اما دیگر آن ایران امپریالیستی نیست که در ۲۰ سال گذشته شاهدش بودیم.»
وی افزود خاورمیانه جدیدی در حال ظهور است که در آن ترکیه، اسرائیل و کشورهای حوزه خلیج فارس برای پر کردن خلاء ناشی از تضعیف تهران با یکدیگر رقابت میکنند.
به نوشته گاردین، یکی از محورهای نوظهور حول محور عربستان سعودی و پاکستان شکل گرفته است که سال گذشته معاهدهای دفاعی امضا کردند. همچنین گفتوگوهایی برای ورود ترکیه، قطر و مصر به این سازوکار در جریان است که از آن به عنوان «ناتوی اسلامی» یاد میشود. در طرف دیگر، ائتلافی میان امارات، هند، اسرائیل و آمریکا وجود دارد که به گروه آی۲یو۲ معروف است.
اچ.ای هلیر، پژوهشگر ارشد اندیشکده مؤسسه خدمات پادشاهی متحد در لندن، میگوید کشورهای منطقه به این نتیجه رسیدهاند که تغییر حکومت در تهران بسیار پرخطر است، چرا که میتواند باعث فروپاشی کشور و ایجاد هرجومرج شود؛ چیزی که فقط اسرائیل خواهان آن بود. او گفت همچنین برای ترامپ روشن شد که این جنگ دستاوردهای مدنظرش را به همراه نخواهد داشت، بنابراین منطقه چندان او را برای پذیرش توافق متقاعد نکرد، بلکه به او این فرصت را داد تا بتواند ادعا کند از حمایت گسترده منطقهای برخوردار است.
هلیر در پایان گفت: «این دیگر یک ساختار دفاعی نیست که صرفا حول محور ایالات متحده ساخته شده باشد. کشورهای حوزه خلیج فارس به طور فزایندهای خود را برای این احتمال آماده میکنند که شاید واشینگتن در زمانی که بیشترین نیاز را به آن دارند، در کنارشان نباشد.»
