پایگاه خبری نیماد – با اجرای مکانیسم ماشه و افزایش فشارهای بینالمللی بر ایران، مناقشه بر سر نگاه مسکو به چگونگی اتحاد خود با تهران بین نخبگان سیاسی حاکم بر کشور دوباره بالا گرفته و در تازهترین رخداد، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، سخنان حسن روحانی و محمدجواد ظریف، رئیسجمهور و وزیرخارجه سابق، را زیانبار برای مناسبات دو کشور دانسته است.
آقای قالیباف روز یکشنبه چهارم آبان در صحن علنی پارلمان ایران با «صراحت» از آقای روحانی و آقای ظریف انتقاد کرد و گفت که آنها «در شرایطی که مسیر همکاریهای راهبردی ما با کشور روسیه در حال پیشرفت است با مواضع خود به این مسیر لطمه زدند».
آخرین تحول بین روابط دیپلماتیک تهران و مسکو به هفته گذشته بازمیگردد که این دو به همراه پکن در نامه مشترکی به رئیس دورهای شورای امنیت و دبیرکل سازمان ملل انقضای برجام را اعلام کردند. انقضای برجام اگرچه در خوانش ایالات متحده و سه کشور اروپایی عضو این توافق هستهای به معنای آغاز فشارها بر ایران است، اما از نگاه تهران و مسکو و پکن «به منزله پایان بررسی موضوع هستهای ایران در شورای امنیت است».
محمدباقر قالیباف نیز در سخنان روز یکشنبه خود از این نامه مشترک ستایش کرد و آن را «نمادی از همبستگی استراتژیک» سه کشور ایران و روسیه و چین دانست که به گفته او، «با صراحت اعلام کردند تلاشهای سه کشور اروپایی برای فعالسازی مکانیسم موسوم به اسنپبک، از اساس فاقد اعتبار حقوقی است.»
روسیه و جنگ دوازده روزه
روابط رو به گسترش ایران و روسیه اگرچه زمینهای برای مخالفت ایدئولوژیک قدرتهای غربی فراهم کرده که آن را با توجه به تحولاتی چون جنگ اوکراین هدف حملات خود قرار میدهند، اما پرسش از قابل اعتماد بودن روسها یک پرسش تاریخی در ایران است.
پس از جنگ دوازده روزه ایران و اسرائیل که با حمله غافلگیرکننده اسرائیل آغاز شد و در ادامه به اقدام نظامی ایالت متحده علیه تاسیسات هستهای فردو و نطنز انجامید، ویدیویی جعلی در فضای مجازی منتشر شد که نشان میداد ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در پاسخ به سئوال خبرنگاری مبنی بر دلایل عدم حمایت مسکو از تهران در طول جنگ میگوید که او با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، تماس گرفته و گفته که تاسیسات هستهای بوشهر را به دلیل حضور متخصصان روسی نباید بمباران کنند. بعد پوتین با لحنی حقبهجانب میگوید که مگر این حمایت نیست؟
روسیه روابط چندلایهای با اسرائیل دارد که از عرصه تجارت تا نظامی را دربرمیگیرد. قبل از تحریمهای غرب علیه مسکو بر سر جنگ اوکراین، میزان مبادلات تجاری دو کشور دو تا سه میلیارد دلار در سال بود.
روسیه روابط چندلایهای با اسرائیل دارد که از عرصه تجارت تا نظامی را دربرمیگیرد. قبل از تحریمهای غرب علیه مسکو بر سر جنگ اوکراین، میزان مبادلات تجاری دو کشور دو تا سه میلیارد دلار در سال بود. همچنین دو طرف در جریان جنگ سوریه مکانیسم هماهنگی نظامی مستقیم ایجاد کردند تا از درگیری تصادفی میان نیروهایشان جلوگیری شود که مجموع این ملاحظات به همراه روابط تاریخی طرفین باعث شد که اسرائیل از تحریمهای غرب علیه روسیه حمایت نکند.
اما با این حال بهنظر میرسد که انتظار طیفهایی از نخبگان سیاسی ایران از یک متحد بیش از اینهاست و مسکو در بزنگاههای مختلف از جمله جنگ ۱۲ روزه نتوانسته که به این انتظارات پاسخ بدهد. صادق خرازی، دیپلمات و سفیر سابق ایران در فرانسه، همان زمان به کنایه نوشت: «پوتینی که در جنگ به کار نیاید دمپایی هم نیست؛ پس هی واکسش نزن.»
آقای خرازی چندی بعد طی یک سخنرانی، نگاه خود را به موضوع توضیح داد و اظهار داشت «ضربهای که در مسیر تاریخ از روسها خوردهایم از آمریکاییها نخوردهایم» و اینکه «ذات مناسبات ایران و روسیه این گونه است که به هیچ وجه ما هیچ زمینهای برای اتحاد استراتژیک بین ایران و روسیه نخواهیم داشت، چرا که روسیه نه میتواند چنین روابطی داشته باشد و نه میخواهد».
روسیه و مکانیسم ماشه
احمد وخشیته، استاد دانشگاه دوستی ملل روسیه، به نیماد میگوید که اساسا مسکو «مکانیسم ماشه را فاقد اعتبار و از نظر حقوق بینالملل یک تقلب میداند» و به همینخاطر به بازگشت تحریمها متعهد نیست.
روسیه به دنبال اقدام قدرتهای اروپایی عضو برجام در فعالسازی مکانیسم ماشه و بازگشت تحریمها علیه ایران، تلاش کرد قطعنامهای را برای تمدید فنی قطعنامه ۲۲۳۱ به مدت ۶ ماه، یا به زبان سادهتر تعویق تحریمهای ایران، در شورای امنیت سازمان ملل به تصویب برساند، اما این قطعنامه رای لازم را نیاورد.
احمد وخشیته، استاد دانشگاه دوستی ملل روسیه، به نیماد میگوید که اساسا مسکو «مکانیسم ماشه را فاقد اعتبار و از نظر حقوق بینالملل یک تقلب میداند» و به همینخاطر به بازگشت تحریمها متعهد نیست.
این محقق در ادامه به شرح خوانش روسیه از مناقشه پرداخت و عنوان کرد: «بحث روسیه این است که اگر خودت قوانین را نقض بکنی، نمیتوانی که از مکانیسمهای مندرج در آن توافق استفاده کنی. ما از یکسو ایالات متحده را داریم که چند سال پیش یکطرفه از برجام خارج شد و از طرف دیگر،کشورهای اروپایی که در نتیجه فشار آمریکا با تحریمها علیه ایران همراهی کردند. از این جهت روسیه معتقد است که آنها نمیتوانند بگویند جمهوری اسلامی تعهدات خود را نقض کرده است.»
ظریف در برابر لاوروف
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، چندی پیش در مصاحبهای مکانیسم ماشه را «یک دام حقوقی» نامید که غرب در مذاکرات برجام آن را مطرح کرد و محمدجواد ظریف نیز نه تنها در این دام افتاد بلکه آن را ساخت و پرداخت.
مکانیسم ماشه یا اسنپبک که در توافق هستهای برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت پیشبینی شده است، این اختیار را به هر یک از طرفهای توافق میدهد که اگر نسبت به پایبندی ایران به تعهدات هستهای خود ناراضی باشند، روند بازگشت خودکار و سریع تحریمهای تعلیقشده شورای امنیت علیه ایران را فعال کنند.
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، چندی پیش در مصاحبهای مکانیسم ماشه را «یک دام حقوقی» نامید که غرب در مذاکرات برجام آن را مطرح کرد و محمدجواد ظریف نیز نه تنها در این دام افتاد بلکه آن را ساخت و پرداخت.
او اظهار داشت: «صادقانه بگویم، ما شگفتزده شدیم. اما اگر شریک ما این فرمول را که صراحتا یک دام حقوقی بود پذیرفته، ما دلیلی برای مخالفت نداشتیم. میتوانم درک کنم چرا ظریف از چنین فرمول غیرمتعارفی حمایت کرد، ایران قصد نقض برجام را نداشت و مطمئن بود کسی نمیتواند به نقض آن متهمش کند. اما آنچه رخ داد این بود که ایران توافق را نقض نکرد بلکه آمریکا از آن خارج شد و اروپاییها نیز به تعهدهای خود عمل نکردند… مکانیسم ماشه تا حد زیادی مخلوق خود ظریف بود.»
این اظهارات اما واکنش وزیر خارجه سابق ایران را به دنبال داشت که لاوروف را متهم به «دروغگویی» کرد و تقصیر را گردن روسیه انداخت. آقای ظریف گفت که لاوروف «پیشنهاد مزخرفی» برای تعلیق شش ماهه قطعنامههای سازمان ملل داده بود که برای احتراز از آن، در نهایت مکانیسم ماشه را پذیرفته است.
ظریف گفت که لاوروف «پیشنهاد مزخرفی» برای تعلیق شش ماهه قطعنامههای سازمان ملل داده بود که برای احتراز از آن، در نهایت مکانیسم ماشه را پذیرفته است.
او همچنین گفت: «روسیه دو خط قرمز دارد. اول اینکه ایران نباید هیچ وقت با دنیا روابط آرام داشته باشد و دوم اینکه نباید با دنیا به درگیری برسد.»
مسکو، شریک استراتژیک یا بازیگر منافع خود؟
اظهارات روز یکشنبه محمدباقر قالیباف در جایگاه رئیس مجلس شورای اسلامی را میتوان تاکیدی بر سیاست اصولگرایان مبنی بر اتحاد با شرق دانست. او همچنین تلاش کرد که یک پیام واحد و ملی درباره سیاست خارجی ایران صادر کند.
اما این تغییری در صورت مسئله نمیدهد و بعید است که از سطح مناقشه بکاهد. هفته گذشته عباس عبدی، تحلیلگر سیاسی، هشدار داد که مسکو در بزنگاهها ایران را رها میکند تا منافع خودش تامین شود.
به نظر میرسد که جدال تازه بر سر اعتماد یا بیاعتمادی به روسیه، بیش از آنکه صرفا درباره سیاست خارجی باشد، بازتابی از تعارض عمیقتر در درون سیاست ایران باشد؛ شکافی میان آنان که اتحاد با شرق را ضامن بقا و نفوذ کشور میدانند و کسانی که تجربه تاریخی را هشدار میدانند
او نوشت: «[روسیه] حتی اگر لازم بداند [بشار] اسد را هم تحویل میدهد و چندان در بند پرستیژ و این جور چیزها نیست.»
اما همان زمان منصور حقیقتپور، نماینده سابق مجلس شورای اسلامی و از چهرههای نزدیک به علی لاریجانی، رئیس شورای امنیت ملی، گفت که روسیه میخواهد بین ایران و آمریکا وساطت کند.
در نهایت، به نظر میرسد که جدال تازه بر سر اعتماد یا بیاعتمادی به روسیه، بیش از آنکه صرفا درباره سیاست خارجی باشد، بازتابی از تعارض عمیقتر در درون سیاست ایران باشد؛ شکافی میان آنان که اتحاد با شرق را ضامن بقا و نفوذ کشور میدانند و کسانی که تجربه تاریخی را هشدار میدانند. آینده این مناقشه، نه در شعارهای سیاسی، بلکه در بزنگاههای واقعی بحرانها مشخص خواهد شد؛ جایی که باید دید مسکو در عمل تا چه اندازه شریک، و تا چه اندازه تنها بازیگر منافع خود است.
