روزنامه بریتانیایی فایننشال تایمز در گزارشی با بازتاب سخنان دو تن از فرزندان مقامات عالی سابق و کنونی جمهوری اسلامی نوشته است که نسل تازهای از نخبگان سیاسی ایران خواستار بازنگری بنیادین در روابط با غرب و کشورهای عربی شدهاند.
این گزارش که به قلم نجمه بزرگمهر نوشته شده بر پایه سخنان و مواضع حمزه صفوی و فائزه هاشمی رفسنجانی است که پدر اولی فرمانده سابق سپاه پاسداران و مشاورکنونی رهبر جمهوری اسلامی است و پدر دومی، رئیسجمهور سابق و از بنیانگذاران نظام جمهوری اسلامی.
گزارشگر فایننشالتایمز مینویسد، حمزه صفوی، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه تهران، تنها یکی از چهرههایی است که بر لزوم تجدیدنظر اساسی در شیوه تعامل جمهوری اسلامی با جهان تاکید میکند.
اساسا اظهارنظرهای متفاوت از میان فرزندان مسئولان بلندپایه جمهوری اسلامی، از نوادگان آیتالله خمینی گرفته تا فرزندان رئیسجمهورهای سابق، پدیدهای بیسابقه نیست. اما این گزارش یادآوری میکند، دیدگاههای صفوی که بازتاب گستردهای نیز در رسانههای داخلی داشته، این بار نشانه شدت گرفتن مباحثی است که نهفقط در عرصه عمومی، بلکه در حلقههای بانفوذ سیاسی در جریان است؛ بحثهایی که در آن طیفی از عملگرایان خواستار تغییراتی فراگیر شدهاند.
این طیف بهویژه پس از جنگ حمله نظامی اسرائیل به ایران و جنگ ۱۲ روزه به این اعتقاد رسیده که جمهوری اسلامی باید اصول ایدئولوژیک دیرینهاش در دشمنی با آمریکا و اسرائیل را تعدیل کند تا از درگیریهای آینده جلوگیری شود.
حمزه صفوی در گفتوگو با فایننشالتایمز تاکید کرد ایران باید مشخص کند «میخواهد نیرویی چالشگر باشد یا حامی امنیت منطقه و نظم جهانی». او چین را نمونه کشوری دانست که با وجود انتقاد از آمریکا، همچنان در چارچوبهای مورد قبول بینالمللی عمل میکند.
گزارشگر فایننشال تایمز مینویسد، این دیدگاهها فراتر از مواضع مقامهای اصلاحطلب، از جمله مسعود پزشکیان رئیسجمهور، قرار میگیرد؛ پزشکیان ضمن تاکید بر لزوم ازسرگیری مذاکرات هستهای با واشنگتن، همچنان اسرائیل را «غاصب» میخواند.
اما فقط صفوی نیست که چنین نظراتی را مطرح میکند. فائزه هاشمی، نماینده پیشین مجلس و دختر اکبر هاشمی رفسنجانی، نیز بر اصلاحات سیاسی و از جمله احیای روابط دیپلماتیک با آمریکا تاکید دارد. او گفته است: «بهنظر من باید ابتدا روابط دیپلماتیک با آمریکا را برقرار کنیم، سپس درباره اختلافات مذاکره کنیم و منافع ملی را مثل هر کشور دیگری پیش ببریم.» هاشمی حتی گفته است «ایران در حالت ایدهآل باید به سمت یک نظام سکولار حرکت کند»، هرچند تحقق آن را در شرایط کنونی دشوار میداند.
این گزارش در ادامه به راهحل دو کشوری در مناقشه اسرائیل و فلسطین میپردازد و میگوید که یکی از بحثبرانگیزترین پیشنهادها، طرح امکان حمایت ایران از این راهحل است؛ موضعی که در صورت پذیرش عملی آن، میتواند مسیر را برای بهرسمیت شناختن اسرائیل باز کند.
حمزه صفوی گفته اگر تصمیمگیر بود، «به طرح مورد حمایت عربستان سعودی میپیوست که پذیرش اسرائیل را منوط به قبول راهحل دوکشوری بر اساس مرزهای ۱۹۶۷ میکند». او تاکید کرد چنین اقدامی الزاما به معنی بهرسمیت شناختن اسرائیل از سوی ایران نیست و افزود: «در کوتاهمدت این کار ممکن نیست چون بخشی از هویت جمهوری اسلامی است؛ ولی در بلندمدت کسی نمیداند چه میشود. در دوران رهبری آیتالله خامنهای چنین چیزی ناممکن است.»
او در بخش دیگری از سخنانش گفت حمایت ایران از گروههای نیابتی شیعه مانند حزبالله «فینفسه غلط نیست»، اما زمانی مشکلساز شد که کشورهای عربی آن را بهعنوان «سلطهجویی شیعی» تلقی کردند. صفوی گفت ایران باید با کشورهای منطقه گفتوگو کند تا روشن شود که هدف این گروهها «مهار اسرائیل» است، نه تهدید منافع مشترک.
به نوشته فایننشتال تایمز، این دیدگاههای نامتعارف یادآور فضای اعتراضی و انتقادی است که در ایران، با وجود ساختار اقتدارگرا، همچنان حضور پررنگی دارد. حسن خمینی پیشتر در کنار اصلاحطلبان قرار گرفته و برادرش علی به جریانهای تندرو نزدیک است. حسن یونسی، فرزند وزیر اطلاعات پیشین، نیز در عین وفاداری به نظام، از سیاستها و تصمیمهای قضایی صراحتا انتقاد میکند و ماه گذشته هشدار داد جمهوری اسلامی در خطر تبدیل شدن به «نمونهای از نظامهای توتالیتر کمونیستی» است.
با این حال، چنین اظهارنظرهایی تبعات هم دارد. فائزه هاشمی تاکنون دو بار بهخاطر مواضعش زندانی شده و نشانهای وجود ندارد که رهبر جمهوری اسلامی یا فرماندهان سپاه آماده پذیرش تغییرات از نوعی باشند که منتقدان مطرح میکنند.
بهگفته یک تحلیلگر اصلاحطلب، آزمون واقعی این دیدگاههای رقیب در دوران پس از آیتالله خامنهای نمایان خواهد شد: «تمام کشمکش قدرت در ایران برای آن روز است و سیاستمداران از حالا صف کشیدهاند. این پیشنهادها برای امروز نیست؛ برای فرداست.»
بر اساس این گزارش، حمزه صفوی خواستار شکلگیری حکمرانی فراگیرتر، مبارزه با فساد بهویژه فساد مرتبط با دور زدن تحریمهای آمریکا، و ایجاد آزادیهای بیشتر است. با این حال، بسیاری از شهروندان نگراناند که آینده کشور در تقابل دائمی با قدرتهای جهانی و منطقهای قربانی شود؛ تقابلی که هزینههای اقتصادی سنگینی نیز برای ایرانِ ۹۰ میلیونی داشته است.
فائزه هاشمی میگوید «اکثریت جامعه میخواهد ایران یک کشور عادی باشد که در نظم جهانی ادغام شده است». او مدعی است بسیاری از چهرههای داخل حاکمیت، از اصلاحطلب تا اصولگرا و حتی برخی تندروها، در خلوت همین نظرات را تکرار میکنند «حتی اگر جرات بیان علنی آن را نداشته باشند».
