نشریه آمریکایی «فیتویل آبزرور» (The Fayetteville Observer) در گزارشی به گزینههای دشواری که جمهوری اسلامی پس از چنگ ۱۲ روزه در مقابل ایالات متحده دارد پرداخته و نوشته که حکومت ایران اکنون در برابر یک انتخاب سرنوشتساز ایستاده است. بازگشت به دیپلماسی میتواند فرصتی برای بقا و گریز از بحران باشد، اما خطر خشم تندروها و اتهام به «تسلیم» را به همراه دارد. سرپیچی از مذاکره نیز میتواند به بهای جنگی تازه و ضربهای مرگبار به موجودیت نظام تمام شود. بخشهایی از گزارش این رسانه محافظهکار آمریکایی را که بیش از دو قرن سابقه دارد میخوانید.
ایران پس از جنگ خرداد؛ ایستاده بر لبه پرتگاه
جمهوری اسلامی پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل و حملات هوایی آمریکا، در موقعیتی شکننده و بیسابقه قرار گرفته است. اکنون رهبران ایران باید میان دو راه دشوار یکی را برگزینند: یا بر ادامه فعالیتهای هستهای پافشاری کنند و خطر حملات دوباره را بپذیرند، یا با مذاکره با آمریکا خطر شکاف و اختلاف درون ساختار قدرت را به جان بخرند.
یک آتشبس شکننده در پایان این جنگ برقرار شد؛ جنگی که با حملات اسرائیل آغاز شد و سپس با بمباران سه سایت هستهای ایران توسط آمریکا ادامه یافت. هر دو طرف ادعای پیروزی کردند، اما واقعیت آن است که این نبرد آسیبپذیریهای نظامی ایران را آشکار و تصویر بازدارندگی جمهوری اسلامی را مخدوش کرد.
اجماع تازه در حاکمیت بر سر مذاکره
سه منبع آگاه ایرانی به خبرگزاری رویترز گفتهاند که اکنون در میان نخبگان جمهوری اسلامی این باور شکل گرفته که تنها راه جلوگیری از تشدید بحران، بازگشت به گفتوگو با واشینگتن بر سر پرونده هستهای است.
حملات اخیر نه تنها تأسیسات هستهای بلکه فرماندهان ارشد سپاه و دانشمندان هستهای را هدف قرار داد و درست یک روز پیش از آغاز دور ششم مذاکرات از پیشبرنامهریزیشده با آمریکا رخ داد. تهران در واکنش، واشینگتن را به «خیانت به دیپلماسی» متهم کرد، اما تندروها مقامات حامی مذاکره را نشانه گرفتند و آنها را عامل گرفتار شدن کشور در یک «دام راهبردی» خواندند.
با این حال، یک منبع نزدیک به محافل تصمیمگیری گفته است: «رهبران کشور هزینههای سنگین رویارویی نظامی را با چشم خود دیدند و اکنون متمایل به گفتوگو هستند.»
پزشکیان در برابر تندروها
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، ۱۰ اوت تأکید کرد که بازگشت به مذاکره به معنای تسلیم نیست. او خطاب به مخالفان دیپلماسی گفت: «نمیخواهید مذاکره کنید؟ پس چه میخواهید؟ دوباره جنگ؟»
این سخنان با واکنش تند فرماندهان سپاه، از جمله عزیز غضنفری، مواجه شد. او هشدار داد که سیاست خارجی نیازمند احتیاط است و اظهارنظرهای نسنجیده میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.
با وجود این انتقادها، منابع آگاه میگویند در نهایت تصمیم نهایی در دست رهبر جمهوری اسلامی است و آیتالله خامنهای به همراه حلقه نزدیک به او به این جمعبندی رسیدهاند که ادامه مذاکرات برای بقای نظام حیاتی است. البته وزارت خارجه ایران هنوز رسماً از تصمیم به ازسرگیری گفتوگوها خبر نداده است.
تهدیدهای آمریکا و اسرائیل
از سوی دیگر، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، صراحتاً تهدید کردهاند که در صورت ازسرگیری غنیسازی اورانیوم، حملات تازهای در راه خواهد بود. ترامپ اوایل اوت هشدار داد: «اگر ایران پس از حملات ژوئن غنیسازی را از سر بگیرد، ما بازخواهیم گشت.» تهران نیز در واکنش وعده «انتقام سخت» داد.
با این حال، بیم از حملات تازه سبب شده مقامات ایرانی شورای دفاعی ویژهای تشکیل دهند تا حتی در صورت انتقال احتمالی رهبر ۸۶ ساله به مکانی امن برای جلوگیری از سوءقصد، فرماندهی سیاسی-نظامی کشور ادامه یابد.
هشدار کارشناسان
الکس وطنکا، مدیر برنامه ایران در مؤسسه خاورمیانه واشینگتن، میگوید: «اگر ایران بدون تضمین امنیتی و دیپلماتیک دوباره ظرفیت هستهای خود را احیا کند، حمله آمریکا و اسرائیل نه تنها ممکن بلکه تقریباً اجتنابناپذیر خواهد بود.»
او اضافه میکند که بازگشت به گفتوگو میتواند به ایران «زمان تنفس» و اندکی گشایش اقتصادی بدهد، اما اگر واشینگتن به سرعت امتیاز متقابل ندهد، خطر واکنش تندروها و تعمیق شکافهای درون حاکمیت وجود دارد.
بحران بر سر برجام و معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای
ایران همچنان بر حق خود برای غنیسازی اورانیوم بهعنوان بخشی از برنامه صلحآمیز انرژی هستهای پافشاری میکند، در حالی که دولت ترامپ خواستار توقف کامل آن است. سه قدرت اروپایی نیز تهدید کردهاند در صورت بازنگشتن تهران به میز مذاکره یا عدم توافقی راستیآزماییشده، تحریمهای سازمان ملل دوباره از طریق مکانیزم «اسنپبک» بازخواهد گشت.
تهران تهدید کرده از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) خارج خواهد شد، اما منابع داخلی میگویند این بیشتر یک تاکتیک فشار است تا یک برنامه واقعی؛ چراکه خروج از انپیتی بهسرعت بهعنوان نشانه مسابقه تسلیحات هستهای تعبیر شده و دخالت نظامی آمریکا و اسرائیل را قطعی خواهد کرد.
یک دیپلمات ارشد غربی در این باره گفته است: «رهبران ایران هیچگاه تا این اندازه آسیبپذیر نبودهاند و هرگونه سرکشی ممکن است نتیجهای معکوس بدهد، آن هم در شرایطی که نارضایتی داخلی افزایش یافته، قدرت بازدارندگی تضعیف شده و اسرائیل از ۲۰۲۳ توانسته شبکه نیروهای نیابتی ایران را در منطقه بهشدت عقب براند.»
بحران داخلی و نارضایتی اجتماعی
در داخل، خستگی مردم از جنگ و انزوای بینالمللی بهشدت افزایش یافته است. اقتصاد نفتی ایران زیر بار تحریمها و سوءمدیریت دولتی فرسوده شده و قطعیهای روزانه برق زندگی شهروندان را مختل کرده است. ذخایر آبی کشور به کمترین میزان تاریخی رسیده و مقامات هشدار دادهاند ایران در آستانه یک «بحران ملی آب» قرار دارد.
اگرچه بسیاری از ایرانیان – حتی مخالفان نظام – در جریان جنگ اخیر از کشور دفاع کردند، اما اکنون با فشارهای اقتصادی و سرکوب بیشتر مواجهاند.
علیرضا، یک فروشنده ۴۳ ساله مبلمان در تهران، میگوید قصد دارد کسبوکار خود را کوچک کند و خانوادهاش را از پایتخت خارج سازد: «این نتیجه ۴۰ سال سیاست شکستخورده است. ما کشوری غنی هستیم، اما مردم آب و برق ندارند، مشتریها پول ندارند و کار و کاسبی من در حال نابودی است.»
رویترز با دستکم ۲۰ ایرانی در شهرهای مختلف گفتوگو کرده که همگی بر این باورند: بیشتر مردم ایران خواهان جنگ دیگری نیستند، اما همزمان اعتماد خود را به توانایی حکومت برای اداره کشور از دست دادهاند.
