در آستانه برگزاری انتخابات پارلمانی عراق، نگاهها بار دیگر به مقتدی صدر، روحانی پرنفوذ و جنجالی شیعه، دوخته شده است، مردی که در دو دهه گذشته همواره در متن و حاشیه قدرت در بغداد نقش تعیینکنندهای داشته است. صدر سه سال پس از کنارهگیری غیرمنتظرهاش از سیاست و انحلال بلوک پارلمانیاش، اکنون با مواضعی تند و پرابهام درباره آینده سیاسی عراق بازگشته است، گو آنکه قصد دارد بار دیگر صحنه را بهدلخواه خود بازسازی کند.
الجزیره در گزارشی تحلیلی به قلم فاضل احمد بررسی میکند که صدر در پشت این تاکتیکها چه میجوید و چگونه با ائتلاف رقبای نزدیک به ایران درگیر رقابت پنهان و آشکار است. ترجمه این گزارش را در ادامه میخوانید.
ماه گذشته مقتدی صدر، از رهبر شیعیان عراق، اعلام کرد که جنبش او انتخابات پارلمانی نوامبر را تحریم خواهد کرد و گفت که قصد دارد چهره سیاسی عراق را تغییر دهد و این کشور را« نجات دهد»، هدفی که گفته میشود از زمان خروج بلوک او از پارلمان در ژوئن ۲۰۲۲ در دستور کارش بوده است.
او همچنین رقبای سیاسی خود یعنی «چارچوب هماهنگی شیعیان» را که ائتلافی از احزاب وابسته به ایران و بزرگترین بلوک شیعه در پارلمان است، متهم به حملات موشکی علیه متحدانش کرد.
صدر در بیانیهاش خواهان اصلاح کامل نظام شد، اما اشاره نکرد که «جریان صدر» در واقع مذاکرات پشتپردهای با نهادهای حاکم برای بازگشت به عرصه انتخابات انجام داده بود که در نهایت شکست خورد.
تلاش برای بازگشت
کنارهگیری صدر را نمیتوان به معنای کنار رفتن کامل از سیاست دانست، بلکه نوعی تعویق برای دستیابی به هدف نهاییاش، یعنی تشکیل دولتی به شیوه خود اوست.
به نظر میرسد او بازی دراز مدتی را دنبال میکند. به یک معنا منتظر فروپاشی حکومت رقبایش است تا جریان صدری را به عنوان نیرویی منسجم و مستقل برای جایگزینی آماده نگه دارد.
منبعی نزدیک به صدر گفته است که او تحت فشار برخی چهرههای کلیدی جریان صدری قرار گرفت که معتقد بودند باید در انتخابات شرکت کنند تا از مقامهای باقیمانده صدری که در نهادهای دولتی تحت فشار بودند، حمایت شود.
در نهایت صدر پذیرفت که تحریم سهساله بهطور موقت متوقف شود، البته با این شرط که بتواند هر زمان که خواست دوباره عقبنشینی کند و به تصمیم اولیه خود بازگردد.
در این حال نمایندههای جریان صدر برای ثبتنام در انتخابات به تمدید مهلت قانونی نیاز داشتند. به همین خاطر صدر اجازه داد تماسهایی با محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، برقرار شود تا برای تمدید مهلت تلاش شود.
این نکته را باید در نظر داشت که السودانی منصوب چارچوب هماهنگی منصوب و این ائتلاف نیز با بازگشت صدریها مخالفت کرد که همین باعث شد مذاکرات تا ماه ژوئیه ادامه یابد تا اینکه صدر با انتشار یادداشتی دستنویس و هشتگ #تحریمکنندگان به این گفتوگوها پایان داد.
شکست طرح «اکثریت ملی» در ۲۰۲۲
صدر پس از ناکامی در تشکیل دولت «اکثریت ملی» و به دلیل تداوم سیستم سهمیهبندی سیاسی موسوم به «محاصصه» از روند سیاسی خارج شد.
محاصصه از سال ۲۰۰۶ تاکنون مناصب دولتی و منابع کشور را میان گروههای قومی و مذهبی تقسیم کرده است. حامیان آن معتقدند مانع بازگشت دیکتاتوری مانند دوران صدام حسین میشود، اما منتقدان میگویند این نظام باعث فقدان پاسخگویی و ناکارآمدی دولت است.
در مقابل، دولت «اکثریت ملی» فقط توسط بلوکهایی تشکیل میشود که بیش از ۵۰ درصد کرسیها را دارند و بقیه احزاب را به اپوزیسیون واقعی تبدیل میکند.
جریان صدر از ماهها پیش از انتخابات اکتبر ۲۰۲۱، برای ائتلافی پارلمانی با اهل سنت و کردها تلاش میکرد.
در آوریل تماس تلفنی میان صدر و محمد الحلبوسی، رهبر سنیمذهب، برقرار شد و در ژوئن هیئتی از جریان صدر به اربیل رفت تا با حزب دموکرات کردستان دیدار کند.
یکی از منابع صدری گفت: «توافق ساده بود: هر حزب منطقه خود را اداره میکرد، ما دولت را بدون دیگران تشکیل میدادیم و بقیه آزاد بودند در اپوزیسیون بمانند.»
صدریها با کسب ۷۳ کرسی از مجموع ۳۲۹، ائتلافی با حزب دموکرات کردستان (۳۱ کرسی) و جنبش تقدم الحلبوسی (۳۷ کرسی) و دیگر مستقلها تشکیل دادند و آن را «نجات میهن» (انقاذ وطن) نامیدند.
اما دادگاه عالی فدرال با تفسیری جدید از قانون اساسی، انتخاب رئیسجمهور را منوط به دوسوم آرای پارلمان کرد و عملا طرح ائتلاف صدر را متوقف نمود.
نفوذ بدون در اختیار داشتن قدرت رسمی
جریان صدر از سال ۲۰۰۶ تاکنون در همه دولتهای عراق حضور داشته و معمولا بین ۳۰ تا ۷۰ کرسی را در پارلمان تصاحب کرده است. این جریان در انتخابات ۲۰۲۱ بیشترین نفوذ خود را با ۷۳ کرسی به دست آورد اما پس از کنارهگیری از پارلمان، کرسیها به رقبای چارچوب هماهنگی رسید.
چارچوب هماهنگی سپس محمد شیاع السودانی را به نخستوزیری معرفی کرد. صدر که از این روند خشمگین بود، هواداران خود را برای تظاهرات و درخواست انحلال پارلمان بسیج کرد. معترضان منطقه سبز بغداد را اشغال کردند و در پارلمان تحصن نمودند، اما پس از درگیریهای خونین با نیروهای حشد شعبی (وابسته به چارچوب هماهنگی)، صدر در سخنرانی تلویزیونی از هوادارانش خواست عقبنشینی کنند.
در ادامه، عبداللطیف رشید از حزب اتحادیه میهنی کردستان به ریاستجمهوری رسید و السودانی کابینه خود را تشکیل داد.
بحرانهای روبهافزایش چارچوب هماهنگی
دولت تحت کنترل چارچوب هماهنگی نفوذ صدریها را از نهادهای کلیدی حذف کرد و حتی برخی متحدان صدر را تحت تعقیب قضایی قرار داد.
همزمان دادگاه فدرال قانون نفت و گاز اقلیم کردستان را لغو کرد و در نوامبر ۲۰۲۳ نیز محمد الحلبوسی را از ریاست پارلمان برکنار نمود.
اما دولت عراق با مشکلات شدید اقتصادی مواجه است. در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، هزینههای عمومی از درآمد نفتی فراتر رفت و ۹۹ درصد درآمد نفت صرف حقوق، بازنشستگی و خدمات اجتماعی شد.
در سطح خارجی نیز دولت با فشارهای آمریکا و تهدیدات اسرائیل روبهروست و شماری از بانکها و افراد عراقی به اتهام همکاری با ایران تحریم شدهاند.
هدف نهایی صدر
در این میان، صدر تلاش کرده حمایت شیعیان عراق را دوباره به دست آورد و با همین رویکرد، در آوریل ۲۰۲۴ جریان خود را به «جریان شیعی میهندوست» تغییر نام داد.
او در موضوعات مذهبی و اجتماعی که چارچوب هماهنگی نمیتواند آشکارا با آن مخالفت کند، از نفوذ خود استفاده میکند. صدر در عاشورای ۲۰۲۵، برای نخستین بار در میدان التحریر بغداد و میدان حبوبی ناصریه – مراکز اعتراضات جنبش تشرین ۲۰۱۹ – موکبهایی برای پذیرایی از زائران برپا کرد، اقدامی که هیچ جریان سیاسی دیگری جرات انجام آن را نداشت.
در سطح منطقهای نیز صدر کوشیده از درگیریهای مستقیم دوری کند و چهرهای میانهرو و قابل پیشبینی از خود بسازد. او از تغییر رژیم در سوریه حمایت کرد و در قبال جنگ غزه تنها به بیانیههای محکومیت بسنده نمود، تا خود را برای قدرتهای غربی و کشورهای عربی چون عربستان، امارات و قطر بهعنوان شریکی بالقوه معرفی کند.
حال اگر عراق در نتیجه تحریمهای آمریکا، حملات اسرائیل یا بحران اقتصادی به سمت فلج سیاسی برود، مقتدی صدر و «جریان شیعی میهندوست» او ممکن است در بهترین موقعیت برای پر کردن خلأ قدرت قرار گیرند.
