در حالی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، مدعی است ترکیه کنترل سوریه را در دست گرفته، گزارش تازهای از نشریه معتبر اکونومیست تصویری متفاوت و پیچیدهتر از واقعیتهای میدانی ارائه میدهد. این گزارش نشان میدهد که اگرچه ترکیه همچنان نفوذ قابل توجهی در سوریه دارد، اما نشانههای «تسخیر کامل» این کشور توسط آنکارا، بهویژه در دمشق، بسیار محدود است. از کاهش حضور نهادهای ترک در شمال سوریه گرفته تا تلاشهای احمد الشرع برای فاصلهگذاری از نفوذ ترکیه، همه حکایت از تحولی تدریجی در معادلات قدرت در سوریه دارند. با این حال، ترکیه همچنان بازیگری کلیدی در شکلگیری «سوریه جدید» باقی مانده است، بازیگری که باید میان جاهطلبیهای منطقهای، فشارهای بینالمللی و ملاحظات امنیت داخلی خود، توازن حساسی برقرار کند.
ترجمه این گزارش را در ادامه میخوانید.
ادعای دونالد ترامپ مبنی بر این که ترکیه «سوریه را در اختیار گرفته» با واقعیتهای میدانی همخوان نیست. ترامپ پیشتر نیروهای هیئت تحریرالشام را «نیابتیهای ترکیه» خوانده بود و روز ۲۵ سپتامبر در دیدار با رجب طیب اردوغان در کاخ سفید به اشاره رئیسجمهور ترکیه گفت که « او سوریه را به دست گرفت». با این حال ده ماه پس از یورش نیروهای نزدیک به احمد الشرع به دمشق، نشانههای «تسخیر ترکیه» در پایتخت اندک است.
در دمشق حضور کسبوکارها و برندهای ترک دیده نمیشود و حتی در شمال سوریه که سالها تحت استقرار نیروهای ترکیه بود، ردپای آنکارا رو به کمرنگ شدن است. سربازان ترک همچنان ماندهاند، اما اداره بخشی از مدارس و بیمارستانهایی که زمانی به دست نهادهای ترک بود به مقامات سوری محول شده است. گروههای مسلح موسوم به ارتش ملی سوریه که ترکیه برای اداره منطقه به کار میگرفت اما در عمل بارها به آزار و غارت محلیها متهم میشدند، اکنون دستکم روی کاغذ به دولت دمشق پاسخ میدهند و شماری از نیروهایشان که پیشتر از ترکیه یارانه میگرفتند، امروز از بودجه مرکزی با تامین مالی قطر حقوق میگیرند.
با وجود این عقبنشینیهای نمادین، ترکیه احتمالا بیش از هر قدرت منطقهای دیگر بر «سوریه جدید» نفوذ دارد. سازمان اطلاعات ملی ترکیه متحدانی پرشمار در میان نیروهای امنیتی سوریه پیدا کرده، ارتش ترکیه آموزش بخشی از نیروهای نظامی و پلیس سوریه را آغاز کرده، جریان گاز طبیعی جمهوری آذربایجان از مسیر ترکیه و از طریق یک خط لوله تعمیرشده وارد سوریه شده است. تجارت دوجانبه رو به رونق گذاشته و صادرات ترکیه به سوریه در هشت ماه نخست سال به ۲٫۱ میلیارد دلار رسیده که یک رکورد تازه است. همدلی با اردوغان، بهویژه بهخاطر حمایت دیرینهاش از مخالفان سوری و میزبانی نزدیک به چهار میلیون پناهجو، در میان بخشی از جامعه سوریه گسترده است.
ترکیه احتمالا بیش از هر قدرت منطقهای دیگر بر «سوریه جدید» نفوذ دارد. سازمان اطلاعات ملی ترکیه متحدانی پرشمار در میان نیروهای امنیتی سوریه پیدا کرده و ارتش ترکیه آموزش بخشی از نیروهای نظامی و پلیس سوریه را بر عهده دارد
در عین حال، مرزهای جاهطلبی ترکیه نمایان شده است و مهمترین فشار از سوی اسرائیل وارد میشود. اوایل سال جاری اسرائیل چند پایگاه ارتش سوریه را که قرار بود به ترکیه واگذار شود هدف قرار داد. دولت اردوغان از آن پس، هم دامنه کمک به دمشق و هم استقرار نظامی خود در سوریه را طوری تنظیم کرده که از تشدید تنش با اسرائیل پرهیز کند. به ترغیب آمریکا، تلآویو و آنکارا به یک توازن شکننده رسیدهاند، هر کدام امید دارد دیگری از خطوط قرمز عبور نکند. استقرار رسمی پایگاه ترکیه در دمشق برای اسرائیل خط قرمز است، دخالت اسرائیل به سود شورشیان کُرد هم برای ترکیه خط قرمز به شمار میآید.
احمد الشرع، رئیسجمهور موقت سوریه، به دولت اردوغان نزدیک است، اما «دستنشانده» نیست. زمانی که در ادلب، لب مرز ترکیه، محصور بود به آنکارا تکیه داشت، اما اکنون به بنادر و مسیرهای تجاری سوریه دسترسی دارد و پیشنهاد کمک و سرمایهگذاری از سوی مجموعهای از شرکای عرب دریافت کرده و پشتگرمی آمریکایی نیز پیدا کرده است. بنا بر ارزیابی دیپلماتهای اروپایی، آمریکا، و نه ترکیه، به تدریج به حامی اصلی الشرع بدل میشود.
ترکیه همچنان از شبکهای از نیابتیها در سوریه بهره میبرد. افسران پیشین ارتش ملی سوریه در ساختار امنیتی تازه ادغام شدهاند و بسیاری از آنان ارتباطات نزدیکی با دستگاه اطلاعات ترکیه دارند. با این همه، الشرع میکوشد فاصلهگذاری کند. او متحدان خود را بر راس ارتش و وزارتخانههای دفاع و کشور گذاشته و چهرههای وابسته به ارتش ملی را به حاشیه رانده است. به گفته فرماندهان پیشین، رهبران کنونی سوریه و حامیانشان بسیار کمتر از گذشته به ترکیه متکیاند. ارزیابی آنان درباره هیئت تحریر الشام چنین است، این گروه میگیرد، اما چیزی پس نمیدهد.
بزرگترین چالش ترکیه در سوریه، شمال شرق است که تحت کنترل شورشیان کُرد است و ستون فقرات آن را نیروهای دموکراتیک سوریه، متحد آمریکا، تشکیل میدهد
در اسرائیل همه قانع نشدهاند. برخی مقامات گمان دارند الشرع ممکن است به «آلت دست ترکیه» تبدیل شود یا شده باشد، اما سیاستهای خود اسرائیل نیز او را به سمت آنکارا سوق داده است. تابستان امسال اسرائیل در واکنش به خشونتهای فرقهای در سویدا وزارت دفاع سوریه را بمباران کرد. یک هفته بعد سوریه رسما از ترکیه درخواست کمک نظامی کرد و دو کشور در ماه اوت یک پیمان دفاعی امضا کردند.
بزرگترین چالش ترکیه در سوریه، شمال شرق است که تحت کنترل شورشیان کُرد است و ستون فقرات آن را نیروهای دموکراتیک سوریه، متحد آمریکا، تشکیل میدهد. اوایل سال، توافقی بر سر تحویل گذرگاههای مرزی، فرودگاهها و میادین نفتی به دمشق و ادغام نیروهای دموکراتیک در ارتش جدید سوریه به دست آمد، اما هیچکدام اجرایی نشده است. نیروهای دموکراتیک وقتکشی میکنند و تیم الشرع نیز زیر بار کار سترگ بازسازی کشور قرار گرفته است.
ترکیه و دولت دمشق تهدید کردهاند اگر تا پایان سال وعدهها عملی نشود، به عملیات نظامی علیه نیروهای دموکراتیک دست میزنند، اما ارتش سوریه به تنهایی توان گشودن جبههای تازه را ندارد. رخدادهای سویدا این ناتوانی را آشکار کرد، ارتش کنترل اوضاع را از دست داد و سپس به کشتار شمار زیادی از غیرنظامیان متهم شد. مقامات دولتی میگویند آمادگی جنگ را ندارند.
توان نظامی ترکیه برای غلبه بر نیروهای دموکراتیک سوریه تردیدبردار نیست، اما پیامدهای احتمالی ماجرا، آنکارا را محتاط کرده است. از جمله خطر فروپاشی گفتوگوهای صلح با شورشیان کُردِ در خودِ ترکیه، و روندی که از اوایل سال با خلع سلاح و انحلال تدریجی حزب کارگران کردستان آغاز شده است. هر عملیات تازه در سوریه میتواند این مسیر را معکوس کند و ترکیه و حزب کارگران کردستان را دوباره به سوی جنگ بکشاند و همچنین روابط رو به بهبود ترکیه با آمریکا را مسموم کند. میدان سوریه همچنان پر از مین است و ترکیه ناگزیر است با محاسبه و احتیاط حرکت کند.
