در گزارش تازهای از شبکه سیانبیسی، با اتکا به دادههای اقتصادی و اظهارات تحلیلگران، تصویری از اقتصاد ایران در میانه جنگ ترسیم شده است؛ اقتصادی که به گفته این گزارش، از پیش شکننده بوده و اکنون با شوکهای چندلایه در مسیر سقوط قرار گرفته است. در ادامه برگردان فارسی این گزارش را میخوانید:
***
جنگ در خاورمیانه اقتصاد از پیش شکننده ایران را بهسوی سقوط آزاد سوق داده است.
راهبرد اصلی ایران در جنگ، وارد کردن آسیب اقتصادی بوده است. حملات ایران زیرساختهای انرژی کشورهای همسایه را هدف قرار داده و همچنین با اعمال محاصره بر تنگه هرمز، مسیر حیاتیای که پیش از جنگ حدود ۲۰ درصد نفت و گاز جهان از آن عبور میکرد، شدیدترین شوک انرژی در دهههای اخیر را رقم زده است.
با این حال، وضعیت اقتصادی خود ایران نیز بهشدت شکننده است.
پیش از آغاز درگیری، ایران بهدلیل تحریمها تحت فشار بود. نرخ تورم در سال ۲۰۲۵ از ۵۰ درصد فراتر رفت. همچنین ارزش پول ملی ایران، ریال، در ماههای پس از جنگ ۱۲روزه با آمریکا در ژوئیه گذشته، ۶۰ درصد کاهش یافت.
تورم مواد غذایی بهشدت افزایش یافت و تا اکتبر سال گذشته به ۶۴ درصد رسید و سپس تا فوریه به ۱۰۵ درصد شتاب گرفت. در این میان، قیمت نان و غلات ۱۴۰ درصد و روغنها و چربیها ۲۱۹ درصد در بازه یکساله منتهی به مارس ۲۰۲۶ افزایش یافت.
بانکهای ایرانی ماه گذشته اسکناس ۱۰ میلیون ریالی—بزرگترین اسکناس در تاریخ این کشور—را توزیع کردند، در حالی که مقامات در تلاش بودند تورم را مهار کرده و تقاضا برای پول نقد را پاسخ دهند.
در گزارش «چشمانداز اقتصاد جهانی»، صندوق بینالمللی پول برآورد کرده است که اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۶ حدود ۶.۱ درصد کوچک خواهد شد و نرخ تورم به ۶۸.۹ درصد خواهد رسید. همچنین ارزش ریال به حدود ۱.۳۲ میلیون در برابر هر دلار آمریکا سقوط کرده است.
تحلیل وضعیت اقتصاد ایران در جریان جنگ با چالشهایی روبهرو است. این کشور از سال ۲۰۲۴ دادههای تولید ناخالص داخلی را منتشر نکرده و قطعی گسترده اینترنت نیز باعث شده آمارهای داخلی—که خود نیز اغلب غیرقابلاعتماد تلقی میشوند—در خارج از کشور در دسترس نباشند.
لب مرز فروپاشی
بسته شدن مؤثر تنگه هرمز و محاصره متعاقب آن توسط آمریکا، بخش عمده تجارت بینالمللی ایران، از جمله صادرات نفت، را قطع کرده است.
بیش از ۹۰ درصد تجارت سالانه ایران از این مسیر عبور میکند. جیسون تووی، معاون اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور در مؤسسه آکسفورد اکونومیکس، میگوید فشارهای ناشی از محاصره آمریکا میتواند ۷۰ درصد درآمدهای صادراتی ایران را قطع کند.
به گفته او، جنگ همچنین باعث فروپاشی تقاضای داخلی و واردات شده است. هرچند دادههای رسمی اندک است، اما آمار تجاری ماه مارس از سوی شرکای تجاری نشان میدهد صادرات به ایران بهشدت کاهش یافته است.
دولت دونالد ترامپ نیز تهدید کرده است که تحریمهای جدیدی علیه بانکهای چینی که در تسهیل معاملات مرتبط با ایران نقش دارند، اعمال خواهد کرد.
رابین بروکس، پژوهشگر ارشد در اندیشکده بروکینز، میگوید فشار ترکیبی محاصره و تهدید تحریم علیه بانکهای چینی ممکن است ضربهای شدیدتر از آنچه بسیاری انتظار داشتند به اقتصاد ایران وارد کند.
او افزود: «این وضعیت یکی از شریانهای حیاتی تهران را میبندد و زمان رسیدن به نقطه بحران در تراز پرداختها را جلو میاندازد.»
بروکس همچنین گفت: «کارآمدی این محاصره و ترسی که در ایران ایجاد میکند، احتمالاً تهران را با حسن نیت به میز مذاکره بازمیگرداند.»
آزمون تابآوری
جاسمین الجمل، بنیانگذار مؤسسه مطالعاتی آواریس، به سیانبیسی گفت ایران تنگه هرمز را کلید احیای اقتصادی خود میداند و بعید است در چارچوب یک توافق صلح، کنترل آن را واگذار کند.
او گفت: «تهران بهشدت به این مسیر چسبیده، چون میداند این کلید و دروازه بازگشت اقتصادی آن است.»
امیر هنجانی، عضو هیئتمدیره مؤسسه کوئینسی، معتقد است که با وجود تورم شدید و کاهش رشد، ایران لزوماً با فروپاشی کامل اقتصادی مواجه نخواهد شد.
او گفت ایران نزدیک به پنج دهه تجربه مقابله با تحریمهای سنگین را دارد و سازوکاری برای مبادلات انرژی خارج از چارچوب تحریمهای آمریکا ایجاد کرده است.
به گفته او، «اگر توافق صلحی با آمریکا حاصل شود که تحریمها را لغو کند، اقتصاد ایران میتواند سریعتر از آنچه بسیاری انتظار دارند احیا شود.»
«بیش از یک دهه» برای بازسازی
بر اساس گزارش رسانههای داخلی ایران، مقامهای ارشد اقتصادی به مسعود پزشکیان هشدار دادهاند که بازسازی اقتصاد جنگزده ممکن است بیش از یک دهه طول بکشد.
همچنین گزارش شده است که عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، از پزشکیان خواسته اقدامات فوری برای تثبیت اقتصاد انجام دهد، از جمله بازگرداندن کامل اینترنت و پیگیری توافق صلح با آمریکا.
به گفته تحلیلگران، پرسش کلیدی این است که تهران با چه سرعتی میتواند زیرساختهای انرژی و صنعتی را که پایه درآمدهای صادراتی و اشتغال بخش بزرگی از جمعیت هستند، بازسازی کند.
موج حملات شدید آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای انرژی ایران، فشار اقتصادی را تشدید کرده و بخشی از تلاش برای گرفتن امتیاز در مذاکرات بوده است.
هنجانی میگوید: «حملات به پالایشگاهها، نیروگاهها و تأسیسات مرتبط، شدیدترین زخم اقتصادی این جنگ را وارد کرده است.»
ایران پیش از جنگ نیز با کسری بودجه مواجه بود و به گفته ست کرامریچ، مقام سابق ارتش آمریکا، حدود ۲۰۰ تا ۲۷۰ میلیارد دلار خسارت به زیرساختهای آن وارد شده است.
او هشدار داد: «با اقتصادی از کار افتاده، خدمات اجتماعی ناکارآمد، نبود گزینه سیاسی جایگزین و فقدان حمایت بینالمللی، یک فاجعه انسانی جدی در ایران در حال شکلگیری است.»
چشمانداز تداوم بحران
لوسیلا بونیلا، اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور در مؤسسه آکسفورد اکونومیکس نیز معتقد است شرایط سختتری در راه است.
او گفت کشورهای همسایه ایران، که از حملات به زیرساختهای خود آسیب دیدهاند، بهدنبال مسیرهای جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز هستند. در همین حال، شرکای باقیمانده مانند روسیه و چین نیز تمایل چندانی برای حمایت از ایران نشان ندادهاند.
به گفته او: «نمیدانیم جنگ ادامه پیدا میکند یا توافقی حاصل میشود، اما میدانیم ایران با ارزی ضعیفتر، تورمی بسیار بالاتر و کسری بودجهای بزرگتر مواجه خواهد بود. حتی در سناریویی بسیار خوشبینانه نیز، چشمانداز پیشرو «بیشتر به معنای تداوم ضعف و دشواری برای مردم است، نه بازگشت به وضعیت عادی.»
