جنگ جاری میان ایران، اسرائیل و آمریکا، تنها پیامدهای امنیتی و ژئوپولیتیکی به همراه نداشته، بلکه میتواند یکی از مهمترین برنامههای اقتصادی دولت دونالد ترامپ، موسوم به «اول آمریکا»، را نیز با دشواریهای تازهای روبهرو کند.
عدنان مزارعی، پژوهشگر ارشد غیرمقیم «مؤسسه اقتصاد بینالمللی پترسون» و یکی از مدیران ارشد اسبق «صندوق بینالمللی پول»، در گفتوگویی با این مؤسسه میگوید جنگ ایران توانایی برخی کشورها برای سرمایهگذاری خارجی در آمریکا را کاهش داده است.
بر اساس این تحلیل، دولت ترامپ طی ماههای گذشته کشورهای متحد و شریک آمریکا، از جمله کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، ژاپن، کره جنوبی و تایوان را به سرمایهگذاریهای کلان در اقتصاد آمریکا ترغیب کرده است. این تعهدات که ارزش اعلامشده آنها به چند تریلیون دلار میرسد، در بسیاری موارد در فضایی شکل گرفت که تعرفههای آمریکا و نگرانی از کاهش حمایت امنیتی واشینگتن، نقش مهمی در تصمیم دولتهای طرف معامله داشت. مزارعی پیش از این نیز در پژوهشهای خودنسبت به عملی بودن، شفافیت و ضمانت اجرایی بخش قابل توجهی از این وعدهها ابراز تردید کرده بود. اما حال او میگوید که جنگ ایران یک متغیر مهم دیگر را به این معادله افزوده است.
فشار همزمان بر خلیج فارس و شرق آسیا
مزارعی معتقد است کشورهای شرق آسیا، بهویژه ژاپن، کره جنوبی و تایوان، از افزایش شدید قیمت انرژی و اختلال در بازارهای نفت و گاز آسیب خواهند دید. در سوی دیگر، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز با کاهش درآمدهای نفتی، افزایش هزینههای دفاعی و بالا رفتن ریسک سرمایهگذاری روبهرو هستند.
به گفته او، افزایش قیمت نفت لزوما به معنای افزایش درآمد کشورهای صادرکننده نیست؛ زیرا جنگ و اختلال در مسیرهای حملونقل میتواند توانایی آنها برای صادرات را کاهش دهد. همزمان، افزایش هزینههای نظامی و افزایش «صرف ریسک» در بازارهای مالی، تأمین منابع مالی برای کشورهایی مانند عربستان سعودی را دشوارتر خواهد کرد.
در چنین شرایطی، حتی اگر دولتهای خلیج فارس همچنان از نظر سیاسی مایل به اجرای تعهدات سرمایهگذاری خود در آمریکا باشند، ممکن است ناچار شوند بخشی از آنها را به تعویق بیندازند، تعدیل کنند یا در مورد زمانبندی آنها تجدیدنظر کنند.
جنگی که فراتر از نفت میرود
از نگاه مزارعی، اثرات جنگ به بازار نفت محدود نمیشود. نفت و گاز در زنجیره تولید طیف گستردهای از کالاها، از مواد پتروشیمی و کودهای شیمیایی گرفته تا پلاستیک، تجهیزات انرژی خورشیدی و حتی زیرساختهای هوش مصنوعی، نقش دارند.
او هشدار میدهد که افزایش هزینه انرژی میتواند به رشد اقتصادی آمریکا نیز فشار وارد کند؛ زیرا مراکز داده و زیرساختهای مرتبط با هوش مصنوعی انرژی زیادی مصرف میکنند. افزایش هزینه حملونقل و مواد اولیه نیز میتواند موج تازهای از افزایش قیمتها را به اقتصاد آمریکا منتقل کند.
این وضعیت برای بانک مرکزی آمریکا نیز دشوار است: از یک سو افزایش قیمت انرژی و کالاها فشار تورمی ایجاد میکند و از سوی دیگر، افزایش هزینهها میتواند رشد اقتصادی را آهسته کند. به بیان دیگر، اقتصاد آمریکا با همان معضل کلاسیک تورم همزمان با کاهش رشد روبهرو میشود.
مزارعی همچنین درباره استقلال فدرالرزرو هشدار داده است. به اعتقاد او، اعتبار و استقلال بانک مرکزی آمریکا در دهههای گذشته یکی از عوامل مهم کنترل انتظارات تورمی بوده است، اما شرایط جدید میتواند آزمونی دشوار برای حفظ این استقلال باشد.
سیاست «اول آمریکا» در برابر هزینههای یک جنگ طولانی
اهمیت این تحلیل در این است که جنگ ایران را از زاویهای متفاوت از بحثهای معمول نظامی و امنیتی بررسی میکند. مسئله فقط این نیست که آمریکا چه مقدار هزینه نظامی برای جنگ خواهد پرداخت؛ پرسش مهمتر این است که آیا جنگ میتواند ظرفیت اقتصادی کشورهایی را که قرار بود سرمایه خارجی عظیمی را به آمریکا منتقل کنند، تضعیف کند.
مزارعی در عین حال معتقد است کشورهای خلیج فارس و شرق آسیا به دلیل نیازشان به چتر امنیتی آمریکا، احتمالا روابط خود با واشینگتن را کنار نخواهند گذاشت. اما میان تمایل سیاسی برای حفظ رابطه با آمریکا و توان مالی برای اجرای تعهدات سرمایهگذاری تفاوت مهمی وجود دارد. جنگ میتواند همین فاصله را بیشتر کند.
در نتیجه، وعدههای چند تریلیون دلاری «اول آمریکا» ممکن است در نهایت نه با یک تصمیم سیاسی برای لغو، بلکه با چیزی بسیار سادهتر و اقتصادیتر روبهرو شود: کمبود منابع، افزایش ریسک، هزینههای دفاعی بالاتر و به تعویق افتادن سرمایهگذاریها.
از این منظر، جنگ ایران میتواند آزمونی جدی برای یکی از ستونهای سیاست اقتصادی ترامپ باشد؛ سیاستی که قرار بود از قدرت تجاری، تعرفهای و امنیتی آمریکا برای کشاندن سرمایه خارجی به داخل کشور استفاده کند. اکنون همین ناامنی ژئوپولیتیکی ممکن است بخشی از سرمایهای را که واشینگتن انتظار ورودش را داشت، با تأخیر یا احتیاط بیشتری مواجه کند.
