در سیزدهمین روز جنگ میان ایران از یک سو و ایالات متحده و اسرائیل از سوی دیگر، مجموعهای از تحولات نظامی، سیاسی و اقتصادی نشان داد که درگیری نهتنها فروکش نکرده بلکه بهتدریج ابعاد منطقهای و جهانی گستردهتری پیدا کرده است. انتشار نخستین پیام منتسب به مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی، نخستین کنفرانس خبری بنیامین نتانیاهو از آغاز جنگ، تشدید حملات اسرائیل به لبنان، حمله پهپادی به پایگاه نیروهای آمریکایی در عراق، افزایش نگرانیها درباره تنگه هرمز و جهش قیمت جهانی نفت، از مهمترین رویدادهای شب گذشته و امروز به شمار میروند.
نخستین پیام مجتبی خامنهای؛ تأکید بر ادامه جنگ و بسته ماندن تنگه هرمز
تلویزیون ایران روز پنجشنبه نخستین پیام منتسب به مجتبی خامنهای پس از انتخاب او به عنوان رهبر جمهوری اسلامی را منتشر کرد. این پیام که به صورت مکتوب از سوی مجری خوانده شد، حاوی مواضعی صریح درباره ادامه جنگ و استفاده از ابزارهای فشار منطقهای بود.
در این پیام تأکید شده است که جمهوری اسلامی بر «بسته بودن تنگه هرمز» پای خواهد فشرد و در برابر حملات آمریکا و اسرائیل «انتقام خون کشتهشدگان» را خواهد گرفت. خامنهای همچنین از نیروهای موسوم به «جبهه مقاومت» در یمن، لبنان و عراق قدردانی کرد و گفت بررسیهایی برای گشودن «جبهههای دیگری که دشمن در آن آسیبپذیر است» انجام شده است.
او در بخش دیگری از پیام خود تأکید کرد که حملات به پایگاههای آمریکا در کشورهای منطقه ادامه خواهد یافت و جمهوری اسلامی از دشمنان خود «غرامت» خواهد گرفت. خامنهای همچنین گفت ایران در صورت لزوم میتواند خسارتهای جنگ را از «اموال دشمنان» جبران کند.
ساعاتی پس از انتشار این پیام، فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران اعلام کرد که با بسته نگه داشتن تنگه هرمز «شدیدترین ضربات به دشمن وارد خواهد شد». تهدید به بستن این آبراه استراتژیک که حدود یک پنجم نفت جهان از آن عبور میکند، یکی از مهمترین ابزارهای فشار تهران در این جنگ محسوب میشود.
نتانیاهو: ایران دیگر همان ایران سابق نیست
همزمان با این تحولات، بنیامین نتانیاهو نخستین کنفرانس خبری خود از زمان آغاز جنگ را برگزار کرد. نخستوزیر اسرائیل گفت ایران پس از نزدیک به دو هفته حملات مشترک آمریکا و اسرائیل «دیگر همان ایران سابق نیست» و ضربات سنگینی به ساختارهای نظامی آن وارد شده است.
او گفت تقریبا هر روز با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، گفتوگو میکند و دو طرف درباره روند جنگ «صریح و بیتعارف» با یکدیگر صحبت میکنند.
نتانیاهو تأکید کرد هدف اسرائیل جلوگیری از انتقال برنامههای هستهای و موشکی ایران به تأسیسات زیرزمینی است و اسرائیل اجازه نخواهد داد ایران به چنین توانمندیهایی دست یابد.
او همچنین گفت اسرائیل میتواند شرایطی ایجاد کند که به تغییر حکومت در ایران منجر شود، اما «این مردم ایران هستند که باید به خیابانها بیایند».
در پاسخ به پرسشی درباره مجتبی خامنهای و یکی از رهبران حزبالله، نتانیاهو با لحنی تهدیدآمیز گفت: «اگر جای شما بودم برای جان این رهبران بیمه عمر نمیگرفتم.»
نخستوزیر اسرائیل همچنین مدعی شد که توان نظامی حزبالله در نتیجه حملات اخیر کاهش یافته و اسرائیل قادر است قدرت حملات خود را دو برابر کند. او افزود اسرائیل «در حال تغییر معادلات خاورمیانه» است.
بحث تغییر حکومت در ایران
طرح موضوع «تغییر حکومت در ایران» در سخنان نتانیاهو بار دیگر این پرسش را در میان تحلیلگران مطرح کرده است که آیا چنین هدفی واقعا بخشی از راهبرد جنگ است یا بیشتر جنبه سیاسی و تبلیغاتی دارد.
در روزهای اخیر ارتش اسرائیل اعلام کرده است که در کنار اهداف نظامی، برخی ایستهای بازرسی و مقرهای نیروهای بسیج در تهران را نیز هدف قرار داده است. اسرائیل میگوید این نیروها بخشی از ساختار سرکوب داخلی جمهوری اسلامی هستند.
با این حال بسیاری از تحلیلگران میگویند تجربه تاریخی نشان داده است که تغییر حکومت از طریق حملات خارجی بسیار دشوار است. گزارشهایی نیز از نهادهای اطلاعاتی آمریکا منتشر شده که میگوید با وجود کشته شدن علی خامنهای و حملات گسترده، ساختار حکومت در ایران همچنان تا حد زیادی دستنخورده باقی مانده است.
بحران انرژی و جهش قیمت نفت
جنگ همچنین تأثیر قابل توجهی بر بازار جهانی انرژی گذاشته است. تهدید به بسته شدن تنگه هرمز و حملات به کشتیها در خلیج فارس باعث افزایش شدید نگرانیها درباره امنیت عرضه نفت شده است.
قیمت نفت در روزهای اخیر از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده و نوسانات شدیدی را تجربه کرده است. آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده است که جنگ میتواند یکی از بزرگترین اختلالات عرضه نفت در دهههای اخیر را ایجاد کند.
برخی شرکتهای بزرگ انرژی نیز اعلام کردهاند که در نتیجه ناامنی در منطقه، بخشی از تولید یا انتقال انرژی خود را کاهش دادهاند. در همین حال مقامهای آمریکایی گفتهاند نیروی دریایی این کشور هنوز آماده اسکورت نفتکشها از تنگه هرمز نیست، زیرا تمرکز عملیات نظامی بر حملات علیه ایران قرار دارد.
حملات اسرائیل به لبنان و هشدار ترکیه
در جبهه لبنان نیز درگیریها شدت گرفت. ارتش اسرائیل اعلام کرد موج گستردهای از حملات را علیه زیرساختهای حزبالله در جنوب لبنان و همچنین اهدافی در بیروت انجام داده است. گزارشها حاکی است که یک مؤسسه مالی مرتبط با حزبالله در پایتخت لبنان هدف قرار گرفته است.
حزبالله لبنان نیز اعلام کرد که در واکنش به کشته شدن علی خامنهای و حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، عملیات خود علیه اسرائیل را از سر گرفته است.
حملات اسرائیل به لبنان واکنشهای بینالمللی را نیز برانگیخت. هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، هشدار داد که این حملات باید «پیش از فروپاشی لبنان» متوقف شود.
او گفت دولت بنیامین نتانیاهو «در مرکز هر بحران منطقه» قرار دارد و اسرائیل با دنبال کردن سیاستی توسعهطلبانه در حال گسترش دامنه جنگ است.
حمله پهپادی به پایگاه اربیل
در عراق نیز تنشها ادامه یافت. یک پایگاه نظامی تحت کنترل آمریکا در اربیل که میزبان نیروهای آمریکایی و بریتانیایی است هدف حمله پهپادی قرار گرفت.
گزارشها حاکی است که در این حمله چند نظامی آمریکایی زخمی شدند اما آسیبی به نیروهای بریتانیایی وارد نشد.
تهدیدهای متقابل درباره تنگه هرمز
روز پنجشنبه مجید تختروانچی، معاون وزیر خارجه ایران، گزارشها درباره مینگذاری تنگه هرمز را رد کرد اما هشدار داد کشورهایی که در حمله به ایران مشارکت داشتهاند «نباید در امان از این مسیر عبور کنند».
در روزهای اخیر مقامهای ایرانی گفتهاند کشتیهایی که قصد عبور از تنگه هرمز را دارند باید از ایران اجازه بگیرند. در همین حال تایلند نیز پس از هدف قرار گرفتن یک کشتی با پرچم این کشور در تنگه هرمز از ایران خواست توضیح بدهد و رسما عذرخواهی کند.
در تازهترین تحول، وزیر خزانهداری ایالات متحده اعلام کرد هر زمان که از نظر نظامی امکانپذیر باشد، نیروی دریایی آمریکا احتمالا همراه با یک ائتلاف بینالمللی، کشتیها را در تنگه هرمز اسکورت خواهد کرد.
اسکات بسنت روز پنجشنبه ۲۱ اسفند در مصاحبه با شبکه «اسکاینیوز» گفت: «فکر میکنم به محض اینکه از نظر نظامی امکانپذیر شود، نیروی دریایی آمریکا، احتمالا همراه با یک ائتلاف بینالمللی، کشتیها را اسکورت خواهد کرد».
او افزود طرح اسکورت کشتیها زمانی اجرا میشود که ایالات متحده «کنترل کامل آسمان را در اختیار داشته باشد و … توانایی ایران برای بازسازی موشکها بهطور کامل تضعیف شده باشد».
بسنت گفت: «در واقع اکنون نفتکشهایی در حال عبور هستند؛ نفتکشهای ایرانی، و فکر میکنم برخی نفتکشها با پرچم چین هم عبور کردهاند. بنابراین میدانیم که تنگه مینگذاری نشده است».
گفتوگوی پزشکیان و مودی
در عرصه دیپلماتیک نیز تماس تلفنی میان مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، و نارندرا مودی، نخستوزیر هند، یکی از تحولات قابل توجه روز بود. دو طرف در این گفتوگو درباره پیامدهای جنگ بر امنیت منطقه، مسیرهای انرژی و چشمانداز کاهش تنش گفتوگو کردند.
مودی در این تماس نسبت به گسترش درگیریها در خاورمیانه ابراز نگرانی کرد و بر ضرورت جلوگیری از تشدید تنشها تأکید کرد. نخستوزیر هند گفت ثبات در منطقه خلیج فارس برای اقتصاد جهانی و امنیت انرژی اهمیت حیاتی دارد و از همه طرفها خواست از اقداماتی که میتواند بحران را عمیقتر کند پرهیز کنند.
او همچنین بر لزوم حفظ امنیت مسیرهای کشتیرانی و جریان آزاد انرژی در خلیج فارس تأکید کرد؛ موضوعی که برای هند بهعنوان یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت جهان اهمیت ویژهای دارد. هند بخش قابل توجهی از انرژی مورد نیاز خود را از منطقه خاورمیانه تأمین میکند و هر گونه اختلال در عبور نفتکشها از تنگه هرمز میتواند پیامدهای اقتصادی گستردهای برای این کشور داشته باشد.
مسعود پزشکیان نیز در این گفتوگو با اشاره به حملات آمریکا و اسرائیل به ایران گفت جمهوری اسلامی «در حال دفاع از خود» است و تأکید کرد که تهران خواهان گسترش جنگ نیست اما «در برابر تجاوز سکوت نخواهد کرد». او افزود ایران آماده است در صورت توقف حملات، راهکارهای دیپلماتیک برای کاهش تنش را بررسی کند.
بحران انسانی در ایران
در کنار تحولات نظامی، پیامدهای انسانی جنگ نیز در حال افزایش است. آژانس پناهندگان سازمان ملل اعلام کرده است که از زمان آغاز حملات در روز نهم اسفند بیش از ۳.۲ میلیون نفر در داخل ایران آواره شدهاند.
بسیاری از ساکنان تهران و شهرهای بزرگ برای یافتن مکان امنتر به مناطق روستایی پناه بردهاند. در میان آوارگان شمار زیادی از مهاجران افغانستانی نیز دیده میشود که سالها در ایران زندگی کردهاند.
در تهران نیز مقامهای شهری اعلام کردهاند صدها ساختمان در حملات آسیب دیده و صدها خانواده برای اسکان موقت به مراکز اقامتی منتقل شدهاند.
هزینههای جنگ و واکنشهای جهانی
در آمریکا مقامهای نظامی به کنگره گفتهاند هزینه هفته نخست جنگ با ایران حدود ۱۱.۳ میلیارد دلار بوده است؛ رقمی که شامل هزینههای آمادهسازی نیروها پیش از آغاز حملات نمیشود.
در همین حال روسیه از آمریکا و اسرائیل خواسته است حملات علیه ایران را متوقف کنند و به مسیر مذاکرات بازگردند.
در واشینگتن نیز برخی سناتورهای دموکرات خواستار توضیح پنتاگون درباره حملهای به مدرسه دخترانه در میناب در جنوب ایران انجام شد.
تحولات دیگر در جبهههای جنگ
در تحولی دیگر، ناو هواپیمابر آمریکایی «یواساس جرالد آر. فورد» که در دریای سرخ مستقر است دچار آتشسوزی محدودی شد. نیروی دریایی آمریکا اعلام کرد این حادثه ارتباطی با عملیات نظامی نداشته است.
در داخل ایران نیز برخی مقامها هشدارهای متقابلی مطرح کردهاند. علی لاریجانی در پاسخ به صحبتهای ترامپ درباره هدف قراردادن نیروگاههای برق ایران تهدید کرد در صورت حمله به شبکه برق ایران «کل منطقه دچار خاموشی خواهد شد».
همزمان یک مقام سپاه پاسداران هشدار داد اگر زیرساختهای انرژی ایران هدف قرار گیرد، جمهوری اسلامی میتواند «زیرساختهای نفت و گاز منطقه را بسوزاند».
چشمانداز جنگ
مجموع این تحولات نشان میدهد جنگ در سیزدهمین روز خود وارد مرحلهای پیچیدهتر و چندجبههای شده است. در حالی که رهبر جدید جمهوری اسلامی بر ادامه نبرد و استفاده از اهرمهای منطقهای تأکید کرده و اسرائیل نیز از تشدید عملیات نظامی سخن میگوید، نشانهای از عقبنشینی هیچیک از طرفها دیده نمیشود.
گسترش درگیریها به لبنان، عراق و مسیرهای حیاتی انرژی در خلیج فارس نیز این خطر را افزایش داده است که جنگ از یک درگیری میان ایران و اسرائیل به بحرانی فراگیر در سراسر خاورمیانه تبدیل شود.
