تحریریه نیماد – تازهترین دادههای کشتیرانی و تحولات سیاسی نشان میدهد که با وجود اعلام آتشبس دو هفتهای میان ایران و ایالات متحده، عبور کشتیها از تنگه هرمز همچنان در سطحی محدود، موردی و مبتنی بر هماهنگیهای امنیتی و دیپلماتیک ادامه دارد؛ وضعیتی که از زمان آغاز حملات در اواخر فوریه شکل گرفته و در روزهای اخیر نیز تداوم یافته است.
بر اساس دادههای روز پنجشنبه ۲۰ فروردین مؤسسات ردیابی کشتیرانی، در ۲۴ ساعت گذشته تنها یک نفتکش حامل فرآوردههای نفتی و پنج کشتی فلهبر از این گذرگاه عبور کردهاند. این در حالی است که پیش از آغاز جنگ، بهطور متوسط روزانه حدود ۱۴۰ کشتی از تنگه هرمز عبور میکردند. حرکت کشتیها اکنون عمدتاً بهصورت موردی، با مجوزهای خاص و پس از هماهنگیهای پیشینی انجام میشود. گزارشهای جداگانه همچنین از عبور دو نفتکش با پرچم ایران در همین بازه زمانی حکایت دارد.
از سویی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نقشهای از مسیرهای پیشنهادی منتشر کرده که در آن برخی مناطق بهعنوان «مناطق خطر» به دلیل احتمال وجود مینهای دریایی مشخص شدهاند. بر این اساس، کشتیها به جای مسیرهای جنوبی نزدیک عمان، به مسیرهای شمالی نزدیک به سواحل ایران هدایت میشوند و برای عبور، نیازمند هماهنگی قبلی هستند؛ وضعیتی که از شکلگیری نوعی مدیریت فعال تردد در شرایط جنگی حکایت دارد.
همزمان، مدیرعامل شرکت ملی نفت ابوظبی اعلام کرده است که عبور کشتیها همچنان محدود و مشروط است و این وضعیت با مفهوم آزادی ناوبری فاصله دارد. به گفته او، محدود شدن دسترسی به این مسیر موجب کاهش قابل توجه تولید نفت امارات شده و در عین حال بیش از ۲۳۰ نفتکش در منطقه در انتظار شرایط مناسب برای حرکت باقی ماندهاند. در کنار این تحولات، حملات به تأسیسات انرژی در کشورهای منطقه از جمله عربستان سعودی، قطر، کویت و بحرین نیز به پیچیدهتر شدن وضعیت افزوده است.
بازار جهانی انرژی بهطور مستقیم به این شرایط واکنش نشان داده است. بهای نفت برنت در معاملات روز نهم آوریل به محدوده ۹۷ تا ۹۸ دلار در هر بشکه رسیده و همچنان در سطحی بهمراتب بالاتر از پیش از آغاز جنگ باقی مانده است. تداوم این سطح قیمتی، بیش از هر چیز ناشی از عدم قطعیت درباره پایداری آتشبس و وضعیت عبور نفتکشها از تنگه هرمز ارزیابی میشود.
در این حال موضعگیریهای سیاسی بهطور فزایندهای بر موضوع «آزادی ناوبری» متمرکز شده است. سخنگوی کمیسیون اروپا اعلام کرده که بر اساس حقوق بینالملل، آزادی عبور و مرور دریایی باید بدون هیچگونه پرداخت یا عوارض تضمین شود و این اصل را یک «کالای عمومی جهانی» توصیف کرده است. این موضع در واکنش به طرح احتمالی ایران برای اعمال هزینه یا شروط بر عبور کشتیها از تنگه هرمز مطرح شده است.
در ایالات متحده، دونالد ترامپ، رئیسجمهور این کشور، تأکید کرده که نیروهای نظامی آمریکا در منطقه باقی خواهند ماند تا از اجرای کامل توافق و نیز «باز و امن» بودن تنگه اطمینان حاصل شود. او هشدار داده است که در صورت عدم پایبندی به این شرایط، پاسخ نظامی گستردهتری در دستور کار قرار خواهد گرفت. این موضعگیری نشان میدهد که تنگه هرمز همچنان یکی از محورهای اصلی فشار و چانهزنی در سطح نظامی و سیاسی باقی مانده است.
این میان اما برخی کشورها برای مدیریت پیامدهای عملی بحران به مسیرهای مستقیمتری روی آوردهاند. هند که با کمبود قابل توجه گاز مایع مواجه شده، مصرف صنعتی را سهمیهبندی کرده و بهصورت موردی به برخی نفتکشهای حامل محمولههای ایرانی اجازه پهلوگیری داده است؛ از جمله نفتکش «اورورا» با حدود ۳۰ سال عمر و نفتکش «جایا» که تحت تحریمهای ایالات متحده قرار دارد. این مجوزها در چارچوب رعایت حداقل استانداردهای ایمنی صادر شده و نشاندهنده اولویت یافتن ملاحظات تأمین انرژی در شرایط بحران است.
همزمان، کره جنوبی نیز از اعزام فرستاده ویژه به ایران خبر داده است. وزیر امور خارجه این کشور در گفتوگو با همتای ایرانی خود بر اهمیت حفظ جریان کشتیرانی تأکید کرده و دو طرف بر ادامه رایزنیها توافق کردهاند؛ اقدامی که در چارچوب تلاش کشورهای وابسته به واردات انرژی برای حفظ دسترسی به مسیرهای حیاتی قابل ارزیابی است.
افزایش قیمت نفت البته برای برخی خیر بوده و سود به ارمغان آورده! برخی صادرکنندگان بزرگ انرژی امکان یافتهاند درآمدهای خود را افزایش دهند، از جمله روسیه که به دلیل محدودیت تردد در تنگه هرمز توانسته درآمد مالیاتی نفتی خود در ماه آوریل را تا دو برابر افزایش دهد و به حدود ۹ میلیارد دلار برساند.
محدود ماندن عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز در روزهای اخیر مستقیماً با تحولات آتشبس میان ایران و ایالات متحده گره خورده است. تنها چند ساعت پس از اعلام این آتشبس، اسرائیل حملات گستردهای را به لبنان، بهویژه بیروت، آغاز کرد؛ حملاتی که خبرگزاریها آن را از سنگینترین حملات اسرائیل به لبنان در جریان بحران اخیر توصیف کردهاند و در آن صدها نفر کشته و زخمی شدند.
در پی این حملات، اختلاف بر سر دامنه آتشبس به یکی از محورهای اصلی تنش تبدیل شد. ایران و برخی میانجیها از جمله پاکستان بر این موضع تأکید کردند که آتشبس باید لبنان را نیز در بر بگیرد، اما اسرائیل و ایالات متحده گفتند که این توافق شامل حملات اسرائیل به حزبالله در لبنان نمیشود.
همین اختلاف بر سر لبنان، یکی از عوامل اصلی تداوم بحران پیرامون تنگه هرمز بوده است. پس از حملات اسرائیل به لبنان، ایران از بازگشایی عادی تنگه هرمز خودداری کرد و عبور کشتیها را در سطحی محدود و مشروط نگه داشت و هشدار داد که در صورت ادامه حملات، واکنش نشان خواهد داد. به نظر میرسد ایران بازگشایی کامل مسیر را به پایان حملات اسرائیل به لبنان و تثبیت شرایط آتشبس گره زده و در عمل عبور کشتیها همچنان تحت کنترل، محدود و وابسته به شرایط باقی مانده است. به همین دلیل، موضوع تنگه هرمز در روزهای اخیر فقط یک مسئله حملونقل دریایی یا انرژی نبوده، بلکه به بخشی از منازعه سیاسی بر سر دامنه آتشبس نیز تبدیل شده است.
