شیخ حمد بن جاسم آل ثانی، نخستوزیر و وزیر خارجه سابق قطر، اظهار داشت که جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران نتیجه یک تنش ناگهانی نیست، بلکه نقطه اوج طرح بلندمدت اسرائیل برای تغییر شکل خشونتآمیز خاورمیانه است.
این دیپلمات کهنهکار در گفتوگویی با شبکه خبری الجزیره که روز دوشنبه ۲۱ اردیبهشت پخش شد، ارزیابی تکاندهندهای از چشمانداز ژئوپلیتیک منطقه ارائه داد. وی بحران در تنگه هرمز را خطرناکترین پیامد جنگ اخیر دانست، و سپس نسبت به جاهطلبیهای بنیامین نتانیاهو برای ایجاد «اسرائیل بزرگ» هشدار داد و خواستار ایجاد فوری سازمانی دفاعی مشابه ناتو در خلیج فارس شد.
شیخ حمد با اشاره به اینکه لرزههای ژئوپلیتیک کنونی شکل خاورمیانه را برای دهههای آینده تعیین خواهد کرد، گفت: «ما شاهد تغییرشکل گسترده منطقه هستیم.»
«توهم» نتانیاهو و اشتباه محاسباتی آمریکا
محمد منصور، گزارشگر الجزیره یادآوری میکند که این دیپلمات سال گذشته نسبت به وقوع درگیری قریبالوقوع هشدار داده و از کشورهای حوزه خلیج فارس خواسته بود تا برای حل دیپلماتیک بحران ایران و جلوگیری از حملات نظامی فشار بیاورند.
شیخ حمد مقصر این جنگ را «جناح تندرو» در داخل اسرائیل به رهبری نتانیاهو دانست که به گفته وی، از زمان دولت بیل کلینتون در دهه ۱۹۹۰ تلاش کرده است تا آمریکا را به جنگ بر سر برنامه هستهای تهران بکشاند.
او استدلال کرد در حالی که دولتهای قبلی ایالات متحده برای آغاز یک جنگ تمامعیار علیه ایران تردید داشتند، نتانیاهو در نهایت با فروختن یک «توهم» به واشینگتن موفق شد که ایده خود را محقق کند. وی گفت: «او دولت آمریکا را متقاعد کرد که جنگ کوتاه و سریع خواهد بود و رژیم ایران ظرف چند هفته سقوط خواهد کرد.»
بر اساس این گزارش، نخستوزیر سابق قطر با انتقاد از تکیه واشینگتن بر قدرت نظامی گفت: «قدرت واقعی آمریکا همیشه در تواناییاش برای اجتناب از به کارگیری زور بوده است، نه در استفاده آن.» وی خاطرنشان کرد که جنگ فعلی در نهایت همه طرفها را مجبور به بازگشت به میز مذاکره کرده است و گفت که اگر مذاکرات قبل از جنگ در عمان دو هفته دیگر ادامه مییافت، میتوانست به کلی از این فاجعه جلوگیری کند.
شیخ حمد هشدار داد که نتانیاهو بیشترین نفع را از این جنگ میبرد و از هرجومرجی که به وجود آمده برای پیشبرد طرح «اسرائیل بزرگ» استفاده میکند؛ طرحی برای گسترش مرزهای این کشور به عمق کشورهای عرب همسایه.
تنگه هرمز: نقطه اشتعال جدید جهانی
شیخ حمد در ارزیابی استراتژی تهران گفت ایران با موفقیت ضربات نظامی اولیه جنگ را جذب کرد و سپس به این نتیجه رسید که از مزیت استراتژیک جدید خود یعنی «تنگه هرمز» استفاده کند و با همین نگاه هم برای توافق تعلل میکند.
به گفته او، ایران از تنگه هرمز به مثابه اسلحه استفاده میکند و این آبراه حیاتی بینالمللی را مانند قلمرو حاکمیتی خود میداند که همین «خطرناکترین پیامد» جنگ است و تهدیدی فوریتر و بدتر از برنامه هستهای ایران برای اقتصاد جهانی به حساب میآید.
شیخ حمد گفت کشورهای حوزه خلیج فارس، به جای واشینگتن، بار اصلی این بحران را به دوش کشیدهاند. نخستوزیر سابق قطر حملات ایران به زیرساختهای انرژی، صنعتی و غیرنظامی خلیج فارس را به شدت محکوم کرد و گفت که این کشورهای خلیج فارس به صراحت با جنگ مخالفت کرده بودند.
در نتیجه، به گفته او تهران بخش زیادی از سرمایه سیاسی خود را در خلیج فارس از دست داده و خشم گسترده عمومی را به دلیل اختلالات اقتصادی و امنیتی ناشی از اقداماتش ایجاد کرده است. با این حال، شیخ حمد تأکید کرد که جغرافیا حکم به همزیستی میدهد و خواستار گفتگوی صریح و جمعی کشورهای خلیج فارس با تهران به جای ارتباطات یکجانبه و پراکنده شد تا چارچوبی واقعبینانه برای آینده ایجاد شود.
فراخوان برای «ناتوی خلیجی»
شیخ حمد در یکی از صریحترین ارزیابیهای خود اعلام کرد که بزرگترین تهدید برای کشورهای حوزه خلیج فارس نه ایران است، نه اسرائیل و نه پایگاههای نظامی خارجی، بلکه ناهماهنگی داخلی خلیج فارس است.
او برای مقابله با این موضوع، پیشنهاد ایجاد یک «ناتوی خلیجی» را داد؛ پروژه سیاسی و دفاعی مشترکی که با گروهی از کشورهای خلیج فارس که از نظر استراتژیک همسو هستند آغاز شود و عربستان سعودی به عنوان ستون فقرات طبیعی آن عمل کند. او استدلال کرد که اتحادیه اروپا نیز با تعداد کمی از کشورها شروع شد و سپس گسترش یافت و مدلی مشابه را پیشنهاد کرد که توسط قوانین نهادینه شده و دقیق اداره شود که مورد احترام همه اعضا باشد.
شیخ حمد در مورد حضور نظامی ایالات متحده اذعان کرد که پایگاههای آمریکایی برای دههها بازدارندگی حیاتی ایجاد کردهاند. با این حال، وی هشدار داد که چرخش استراتژیک واشینگتن به سمت آسیا و مهار چین به این معنی است که خلیج فارس دیگر نمیتواند تا ابد به چتر امنیتی ایالات متحده تکیه کند. او از کشورهای خلیج فارس خواست تا مشارکتهای استراتژیک بلندمدت و مبتنی بر منافع را با قدرتهای منطقهای مانند ترکیه، پاکستان و مصر توسعه دهند.
غزه، عادیسازی روابط با اسرائیل و افشای رازی مربوط به برنامه هستهای ایران
در موضوع فلسطین، شیخ حمد کشتار غیرنظامیان در همه طرفها را محکوم کرد اما اسرائیل را به ارتکاب «فاجعه اخلاقی و سیاسی» در غزه متهم کرد؛ جایی که از زمان آغاز جنگ در اکتبر ۲۰۲۳ بیش از ۷۲,۵۰۰ فلسطینی کشته شدهاند. وی نسبت به توطئه اسرائیل برای خالی کردن نوار غزه از سکنه هشدار داد و با استناد به اطلاعات موجود گفت که برای تشویق فلسطینیها به ترک این منطقه پول پیشنهاد میشود که در واقع غزه را به یک پروژه املاک و مستغلات تبدیل میکند.
او ضمن اذعان به همدردی بیسابقه جهانی با آرمان فلسطین از ۷ اکتبر ۲۰۲۳، به ویژه در غرب، به جناحهای فلسطینی از جمله حماس هشدار داد که هزینه انسانی ویرانگر را به دقت بسنجند.
این دیپلمات هر گونه بحث در مورد خلع سلاح حماس را بدون تضمین افق سیاسی برای یک کشور مستقل فلسطینی قاطعانه رد کرد و امتناع عربستان سعودی از عادیسازی روابط با اسرائیل بدون نقشه راه برای این موضوع را ستود؛ موضعی که به گفته او، محاسبات منطقهای نتانیاهو را به شدت مختل کرد.
به نوشته الجزیره، شیخ حمد با تأمل در تغییرات اخیر منطقه، از سقوط رژیم بشار اسد در سوریه ابراز آرامش کرد و گفت که در اوایل انقلاب شخصا به رئیسجمهور سابق توصیه کرده بود به حرف مردمش گوش دهد. او عملگرایی رهبری جدید سوریه را در اجتناب از تحریکات اسرائیل ستود و از آنها خواست پس از نزدیک به ۱۴ سال جنگ و سوءمدیریت دولت اسد، بر بازسازی اقتصادی و نهادی تمرکز کنند.
این مصاحبه همچنین بخشی از تاریخ دیپلماتیک پنهان را فاش کرد. شیخ حمد فاش کرد که در اواخر دهه ۱۹۹۰، رهبری قطر او را به تهران فرستاده بود تا پیامی از دولت کلینتون را به حکومت ایران منتقل کند. ایالات متحده از ایران خواسته بود که برنامه هستهای نوپای خود را به روسیه واگذار کند یا تسلیم ترتیبات بینالمللی شود. او خاطرنشان کرد در حالی که قطر صرفا به عنوان یک پیامرسان عمل میکرد، تهران در آن زمان دوحه را همسو با موضع آمریکا میدید.
