گفتوگو با فاطمه امان
حملههای تازه حوثیها به عربستان، توافق دفاعی مکه را خیلی زود در برابر نخستین آزمون جدی خود قرار داده است. برای پاکستان، مساله تنها حمایت از یک متحد دیرینه نیست، بلکه اسلامآباد تعهدات دفاعی تازهای در قبال عربستان پذیرفته است. با این حال ورود او به جنگ یمن به معنای یک رویارویی گسترده در منطقه خواهد بود که مشخص نیست، اسلامآباد توان و اراده آن را داتشته باشد.
این وضعیت بار دیگر مرز میان «دفاع از عربستان» و «ورود به جنگ» را به یکی از دشوارترین پرسش های سیاست منطقهای پاکستان تبدیل کرده است.
نیماد دراینباره با فاطمه امان، تحلیلگر مسائل خاورمیانه و جنوب آسیا،گفتوگو کرده است که آن را میخوانید.
***
حملههای اخیر حوثیها به جنوب عربستان با واکنش بسیار تند شهباز شریف روبهرو شده است. موضع فعلی پاکستان در قبال حوثیها را چگونه ارزیابی میکنید؟
واکنش پاکستان این بار فراتر از یک محکومیت معمول دیپلماتیک است. شهباز شریف بر همبستگی با عربستان و حمایت از حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی این کشور تاکید کرده و وزارت خارجه پاکستان نیز اعلام کرده است که از حق عربستان برای اتخاذ «تمام اقدامات لازم» برای دفاع از قلمرو، شهروندان و داراییهای ملی خود حمایت میکند.
اهمیت این موضع در مقطع زمانی آن است. حملههای حوثیها تنها حدود یک ماه پس از امضای توافق دفاعی مکه میان پاکستان، عربستان و ترکیه صورت گرفته است. بنابراین برای اسلامآباد، مسئله دیگر فقط تعیین موضع در قبال جنگ یمن نیست. اکنون این پرسش مطرح است که تعهد پاکستان به دفاع جمعی از عربستان در عمل تا کجا خواهد رفت.
آیا بر اساس توافق مکه، پاکستان موظف است در صورت حمله حوثیها به عربستان وارد جنگ شود؟
توافق مکه تصریح میکند که حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی خواهد شد. بنابراین حمله مستقیم به خاک عربستان دقیقا میتواند این اصل را در معرض آزمون قرار دهد. اما از آنچه تاکنون از توافق منتشر شده، نمیتوان نتیجه گرفت که حمله به یکی از اعضا به طور خودکار به معنای اعزام نیرو یا ورود دو عضو دیگر به جنگ است. حتی در چارچوب دفاع جمعی، نوع واکنش میتواند به شرایط حمله، درخواست کشور مورد حمله و تصمیم سیاسی اعضا بستگی داشته باشد. بنابراین توافق مکه تعهد پاکستان به امنیت عربستان را بسیار جدیتر کرده، اما هنوز نمیتوان گفت که هر حمله حوثیها به عربستان به طور خودکار پاکستان را وارد جنگ میکند.
این وضعیت چه تفاوتی با سال ۲۰۱۵ دارد که پاکستان درخواست عربستان برای شرکت در جنگ یمن را نپذیرفت؟
در سال ۲۰۱۵، عربستان از پاکستان خواست در عملیات نظامی در یمن مشارکت کند. پارلمان پاکستان با ورود به جنگ مخالفت کرد، اما در همان زمان هم بر دفاع از تمامیت ارضی عربستان تاکید داشت. اکنون شرایط از دو جهت متفاوت است. اول اینکه حوثیها به طور مستقیم شهرها و تاسیسات داخل عربستان را هدف قرار دادهاند. دوم اینکه پاکستان اکنون در چارچوب یک پیمان دفاع جمعی با عربستان و ترکیه قرار دارد. در سال ۲۰۱۵ چنین تعهدی وجود نداشت. به همین دلیل، تصمیم امروز برای پاکستان پیچیدهتر است. سابقه سال ۲۰۱۵ هنوز اهمیت دارد، به خصوص از نظر حساسیت داخلی نسبت به جنگ یمن، اما اسلامآباد اکنون تعهدات امنیتی تازهای نیز پذیرفته است.
اگر عربستان از پاکستان درخواست کمک کند، این کمک احتمالا چه شکلی خواهد داشت؟
مشارکت نظامی الزاما به معنای اعزام نیرو برای عملیات در داخل یمن نیست. پاکستان گزینههای دیگری دارد: کمک به دفاع هوایی و موشکی عربستان، تبادل اطلاعات، حفاظت از زیرساختهای حساس، تقویت امنیت مرزهای جنوبی و همکاری دریایی در دریای سرخ. این گزینهها برای اسلامآباد یک مزیت مهم دارند. پاکستان میتواند نشان دهد که توافق مکه یک تعهد واقعی امنیتی است، بدون آنکه بلافاصله وارد عملیات تهاجمی در یمن شود. با این حال البته اگر حمله ها ادامه پیدا کند یا شدت آنها افزایش یابد، فشار بر اسلامآباد برای ارائه کمک گستردهتر هم بیشتر خواهد شد.
روابط پاکستان با ایران تا چه اندازه در این تصمیم موثر است؟
ایران یکی از مهمترین عوامل محدودکننده پاکستان است. عربستان یک شریک راهبردی و اقتصادی بسیار مهم برای پاکستان است، اما ایران همسایه این کشور است و دو کشور علاوه بر یک مرز طولانی، مسائل امنیتی مشترکی دارند. پاکستان همچنین در ماههای اخیر تلاش کرده در تنشهای منطقهای نقش دیپلماتیک ایفا کند و تماس خود را هم با ریاض و هم با تهران حفظ کند. ورود مستقیم به جنگ علیه حوثیها میتواند این سیاست را دشوار کند و روابط اسلامآباد و تهران را تحت فشار قرار دهد.
به همین دلیل، پاکستان احتمالا تلاش خواهد کرد تعهدات خود به عربستان را به شکلی اجرا کند که تا حد امکان از تبدیل شدن آن به رویارویی مستقیم با محور نزدیک به ایران جلوگیری شود.
ملاحظات داخلی پاکستان در این تصمیم چقدر اهمیت دارد؟
بسیار زیاد. تصمیم سال ۲۰۱۵ نشان داد که مشارکت در جنگ یمن در داخل پاکستان مساله حساسی است. بخشی از نگرانی به خطر کشیده شدن پاکستان به رقابتهای منطقهای و بخشی نیز به حساسیتهای فرقهای مربوط میشود. مسئله دیگری نیز وجود دارد: نقش پارلمان این کشور. در سال ۲۰۱۵ موضوع مشارکت در جنگ یمن به پارلمان کشیده شد. اکنون نیز اگر دولت بخواهد نیروهای پاکستانی را مستقیما وارد عملیات جنگی کند، احتمالا این سوال مطرح خواهد شد که آیا چنین تصمیم مهمی بدون بحث و حمایت سیاسی گسترده در داخل کشور امکانپذیر است. در نتیجه، حتی اگر دولت و ارتش خواهان حمایت گستردهتر از عربستان باشند، نحوه و سطح این حمایت میتواند تحت تاثیر ملاحظات سیاسی داخلی قرار گیرد.
نقش ترکیه در این میان چیست؟ آیا ممکن است سه کشور واکنش مشترکی نشان دهند؟
حضور ترکیه یکی از تفاوتهای مهم ترتیبات جدید با روابط دفاعی سنتی پاکستان و عربستان است. توافق مکه یک چارچوب سهجانبه ایجاد کرده و سه کشور در پایان ماه اوت نیز برای اجرای آن به ایجاد یک دبیرخانه دائمی و گسترش هماهنگیهای دفاعی توافق کردند. اما هنوز یک ابهام مهم وجود دارد: سازوکار دقیق تصمیمگیری در زمان حمله به یکی از اعضا به طور کامل علنی نشده است. به همین دلیل باید دید آیا عربستان رسما خواهان اقدام در چارچوب توافق مکه خواهد شد یا نه. و اگر بشود، پاکستان و ترکیه چه نوع کمکی را پیشنهاد خواهند کرد. این میتواند نخستین نشانه جدی از میزان عملیاتی بودن توافق باشد
.
چه شرایطی میتواند احتمال ورود مستقیم پاکستان به درگیری با حوثیها را افزایش دهد؟
ادامه حمله های گسترده به خاک عربستان، افزایش تلفات، آسیب جدی به زیرساختهای حیاتی یا هدف قرار گرفتن نیروها و منافع پاکستانی میتواند محاسبات اسلامآباد را تغییر دهد. عامل مهم دیگر درخواست رسمی عربستان است. تا زمانی که ریاض خواهان مشارکت مستقیم نظامی پاکستان نشده باشد، اسلامآباد فضای بیشتری برای محدود نگه داشتن نقش خود دارد. اما اگر عربستان با استناد به توافق مکه رسما از پاکستان و ترکیه کمک بخواهد، تصمیم برای اسلامآباد دشوارتر خواهد شد.
در نهایت، آیا میتوان حمله های اخیر را نخستین آزمون واقعی توافق مکه دانست؟
بله. شاید مهمترین جنبه این حمله ها برای پاکستان همین باشد. هنگام امضای توافق مکه گفته شد حمله به یکی از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی میشود. اکنون، تنها یک ماه بعد، خاک یکی از اعضا هدف حمله قرار گرفته است. بنابراین از اینجا به بعد، توجه فقط به بیانیههای سیاسی نخواهد بود، بلکه به نوع اقدام پاکستان و ترکیه نیز معطوف میشود. اگر همکاری دفاعی آنها با عربستان افزایش پیدا کند، توافق مکه نخستین نمود عملی خودش را پیدا خواهد کرد.
با این حال، در شرایط کنونی محتملترین مسیر برای پاکستان، افزایش حمایت دفاعی از عربستان است، نه ورود مستقیم به عملیات در داخل یمن. چالش اسلامآباد این است که نشان بدهد تعهدش به دفاع از عربستان جدی است، بدون آنکه خود را درگیر یک جنگ تازه و پرهزینه منطقهای کند.
همافزایی سرمایه ریاض، صنعت آنکارا و بمب اتم اسلامآباد؛ گفتوگو با فاطمه امان
