تنشهای اخیر میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی که در هفتههای گذشته به رویارویی مستقیم دو کشور انجامید، بازتاب گستردهای در سطح جهانی داشته است. واشینگتنپست در گزارشی که بهتازگی منتشر کرده، تحولات جنوب یمن را نقطه عطفی در رقابت این دو همسایه و تهدیدی برای سایر کشورهای تحت نفوذ آنها میداند، امری که دامنهاش از یمن به مراتب فراتر رفته و تا آن سوی دریای سرخ و شاخ آفریقا گسترده شده است.
یمن؛ صحنه تشدید اختلافها
عربستان سعودی که حامی دولت مرکزی یمن است، در دسامبر ۲۰۲۵ پس از آنکه جداییطلبان مورد حمایت امارات به مناطق کلیدی یمن حمله کرده و آنها را تصرف کردند، مواضع این نیروها را هدف حمله قرار داد. ریاض همچنین یک محموله اماراتی را که به گفته مقامات سعودی حاوی سلاح برای شورشیان یمنی بوده، هدف قرار داد. امارات در واکنش به این اقدامات بهسرعت بخشی از نیروهای خود را عقب کشید.
خالد الیمانی، وزیر امور خارجه پیشین یمن، در گفتوگو با واشینگتنپست این اقدام را نتیجه «گسست جدی» روابط عربستان و امارات در یمن توصیف کرده است.
ریشه اختلاف؛ از خروج امارات تا حمایت از جداییطلبان
ریشه اختلاف کنونی دو کشور به سال ۲۰۱۹ بازمیگردد؛ زمانی که امارات تحت فشارهای بینالمللی ناشی از تلفات گسترده جنگ و قحطی در یمن، نیروهای خود را از ائتلاف به رهبری عربستان خارج کرد. با این حال، ابوظبی حمایت خود از گروه جداییطلب «شورای انتقالی جنوب» را ادامه داد؛ ائتلافی که از دسامبر سال گذشته علیه دولت رسمی مورد حمایت عربستان وارد درگیری شده است.
اکنون جداییطلبان شورای انتقالی جنوب توانستهاند نفوذ و کنترل خود را در بخشهایی از خاک یمن که تحت کنترل حوثیها نیست، گسترش دهند و دو استان حضرموت و المهره در جنوب یمن را در اختیار بگیرند.
رقابت فراتر از یمن؛ شاخ آفریقا و دریای سرخ
اما آتش اختلاف میان ریاض و ابوظبی، که یمن بار دیگر آن را شعلهور کرده، به این کشور محدود نمیشود. عربستان، امارات را به اتخاذ سیاست خارجی تهاجمی و مداخلهگرانه متهم میکند و در تلاش است با شبکه نفوذی که ابوظبی طی سالها در شاخ آفریقا و اطراف دریای سرخ ایجاد کرده، مقابله کند. ریاض این مناطق را بخشی از کمربند امنیتی راهبردی و خط قرمز خود میداند و اکنون با اتخاذ موضعی قاطعتر، در پی شکلدهی به ائتلافهای تازه منطقهای برای مهار رقیب خود است.
سالها عربستان و امارات در جریان جنبشهای بهار عربی، در حمایت از حکومتهای اقتدارگرا همسو بودند و در برابر حوثیهای مورد حمایت ایران در یمن، بهعنوان متحد عمل میکردند.
بیشتر بخوانید:
پیشروی جداییطلبان جنوب یمن با حمایت امارات؛ توازن قدرت تغییر میکند
وحشت در الفاشر سودان؛ رد خون و کوه اجساد در خیابانها از فضا هم پیداست
امپراتوری در سایه؛ نقش شیوخ امارات در شعلهور شدن جنگ سودان
تغییر آرایش ائتلافها
به نوشته واشینگتنپست و به نقل از یک مقام ارشد امنیتی سومالی، عربستان در روزهای اخیر در حال مذاکره با مصر و سومالی برای گسترش همکاریهای امنیتی است. همزمان دولت فدرال سومالی از لغو برخی توافقهای دفاعی خود با امارات خبر داده است. این در حالی است که امارات در مناطق سومالیلند، پونتلند و جوبالند دارای بنادر تجاری و پایگاههای نظامی است؛ مناطقی که دولت مرکزی موگادیشو در آنها نفوذ محدودی دارد.
نشانههای لجستیکی و تغییر مسیرها
در این گزارش با استناد به دادههای ردیابی پرواز آمده است، پروازهای امارات که به گفته تحلیلگران ممکن است حامل تدارکات برای نیروهای نیابتی ابوظبی در کشورهایی چون چاد، لیبی و سودان باشند، اخیراً مسیر خود را تغییر دادهاند تا از حریم هوایی مصر، عربستان و سومالی عبور نکنند.
لیام کار، سرپرست تیم آفریقا در پروژه «تهدیدات حیاتی» مؤسسه امریکن اینترپرایز، به واشینگتنپست گفته است که حتی به نظر میرسد امارات و متحدانش در یمن کنترل بخشهایی از تنگه بابالمندب را که پیشتر در اختیار عربستان بوده، به دست گرفتهاند.
رقابت برای رهبری منطقه
برخی کارشناسان معتقدند اقدامات اخیر عربستان ناشی از این احساس است که ریاض در رقابت با امارات ــ کشوری کوچکتر از نظر جمعیت و وسعت، اما بسیار فعال در سطح منطقهای و فرامنطقهای ــ عقب افتاده است. بر اساس گزارش اف دی آی مارکتس، ناظر سرمایهگذاری جهانی وابسته به فایننشالتایمز، امارات در سال ۲۰۲۲ از چین پیشی گرفت و به بزرگترین سرمایهگذار خارجی در آفریقا تبدیل شد.
واشینگتنپست همچنین مینویسد سعودیها امارات را چالشی جدی برای رهبری خود در خلیج فارس میدانند؛ چالشی که به باور برخی تحلیلگران، در حال حاضر تنها رقیب معتبر عربستان در کل منطقه به شمار میرود.
نگاه متفاوت به یمن
در حالی که عربستان با حمایت از دولت بهرسمیتشناختهشده بینالمللی یمن به دنبال حفظ تمامیت ارضی این کشور بوده، امارات که اسلام سیاسی را تهدیدی ساختاری میداند، تمرکز خود را بر مقابله با جناحهای اسلامگرا، حتی در درون ائتلاف ضدحوثی، معطوف کرده است.
یک دیپلمات سعودی به واشینگتنپست گفته است از دیدگاه ریاض، رویکرد امارات به ایجاد مراکز نفوذ غیردولتی میانجامد که میتواند موجب تضعیف کشورهای حاشیه دریای سرخ و حتی تجزیه آنها شود.
در همین حال، آندریاس کریگ، دانشیار دانشکده مطالعات امنیتی کینگز کالج لندن، شبکه منطقهای امارات را «محور جداییطلبان» توصیف کرده است.
پایگاهها و منافع اقتصادی
ابوظبی یک بندر آبهای عمیق و فرودگاهی وابسته به آن را در بربره در سومالیلند، منطقهای جداییطلب در شمال سومالی، در اختیار دارد. در نزدیکی پونتلند نیز امارات در یک بندر سرمایهگذاری کرده و پایگاه نظامی بوساسو را در ساحل جنوبی خلیج عدن بنا کرده است.
تحلیلگران میگویند پایگاه بوساسو یک مرکز لجستیکی کلیدی برای امارات و محل استقرار پهپادهایی است که در حملات علیه شبهنظامیان داعش در پونتلند به کار میروند. دادههای پروازی نشان میدهد که پروازهای باری مرتبط با امارات که پیشتر در این منطقه فعال بودند، در هفتههای اخیر متوقف شدهاند.
همزمان، امارات روابط دیرینهای با محمد حمدان دقلو (حمیدتی)، رهبر نیروهای پشتیبانی سریع سودان دارد نیروهایی که هزاران مزدور را برای جنگ در کنار نیروهای مورد حمایت امارات در یمن اعزام کردهاند. ابوظبی پیشتر در معادن طلای سودان و پروژههای بزرگ کشاورزی سرمایهگذاری کرده و پیش از آغاز جنگ داخلی، قراردادی شش میلیارد دلاری برای توسعه بندری در سودان امضا کرده بود.
با وجود شواهدی از وجود سلاحهای خریداریشده توسط امارات در ذخایر نیروهای پشتیبانی سریع که توسط ارتش سودان ضبط شده، امارات هرگونه تسلیح این شبهنظامیان را رد کرده است.
واشینگتنپست در پایان گزارش خود به نقل از برخی کارشناسان مینویسد که با وجود تشدید رقابت، شفافسازی حوزههای نفوذ و گفتوگوی مستقیم میان ریاض و ابوظبی میتواند در بلندمدت به بهبود روابط دو کشور بینجامد.
