با افزایش تلاشها برای برگزاری دور دوم مذاکرات میان ایالات متحده و ایران با هدف پایان دادن به جنگ میان دو کشور، یکی از اصلیترین محورهای اختلاف به موضوع داراییهای مسدودشده ایران در خارج از کشور تبدیل شده است.
شبکه خبری الجزیره در گزارشی به این داراییها پرداخته و رد آنها را در کشورهای مختلف، نظیر چین و هند گرفته است.
اقتصاد ایران سالهاست به دلیل تحریمهای اعمالشده از سوی آمریکا و دیگر کشورها تحت فشار قرار دارد. این تحریمها از سال ۱۹۷۹ آغاز شد؛ ابتدا در پی ماجرای گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران پس از انقلاب، و سپس در ارتباط با برنامه هستهای و موشکی ایران گسترش یافت. تحریمها باعث شده تا دسترسی تهران به بخشی از داراییهای خود، از جمله درآمدهای نفتی نگهداریشده در بانکهای خارجی، محدود شود.
پیش از آغاز نخستین دور مذاکرههای آتشبس در پاکستان، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، روز ۲۱ فروردین اعلام کرد داراییهای بلوکهشده ایران باید پیش از هر گونه مذاکره آزاد شود.
یک روز بعد، همزمان با مذاکرهها در اسلامآباد، گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه واشینگتن با آزادسازی بخشی از این داراییها موافقت کرده است، اما دولت آمریکا به سرعت این گزارشها را رد و تأکید کرد که این داراییها همچنان مسدود هستند.
با ازسرگیری احتمالی گفتوگوها در روزهای آینده و نزدیک شدن به پایان آتشبس کنونی آمریکا و ایران در دوم اردیبهشت، انتظار میرود این موضوع بار دیگر به یکی از محورهای اصلی تنش تبدیل شود.
حجم داراییهای مسدودشده ایران چقدر است؟
اگرچه رقم دقیق داراییهای مسدودشده ایران مشخص نیست،اما گزارشهای رسمی و برآورد کارشناسان ارزش آن را بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار عنوان کردهاند.
فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد شورای خاورمیانه در امور جهانی، به الجزیره گفت این رقم حدود چهار برابر درآمد سالانه ایران از فروش هیدروکربنهاست.
وی گفت، «این رقم بسیار بزرگی است، بهویژه برای جامعهای که دههها زیر فشار تحریمهای آمریکا بوده است.» با این حال او افزود مشخص نیست که آمریکا حتی در صورت آزادسازی این داراییها، استفاده از آنها را مشروط خواهد کرد یا نه.
یاکوب لو، وزیر خزانهداری پیشین آمریکا در دولت باراک اوباما، در سال ۲۰۱۶ گفته بود که حتی در صورت رفع کامل تحریمها نیز ایران به همه داراییهای بلوکهشده خود دسترسی نخواهد داشت، زیرا بخش قابلتوجهی از این منابع پیشاپیش برای سرمایهگذاریهای قبلی یا بازپرداخت بدهیها اختصاص یافته است.
در حال حاضر ایران خواستار آزادسازی دستکم ۶ میلیارد دلار از این داراییها به عنوان اقدامی اعتمادساز در جریان مذاکرههای آتشبس است.
دارایی مسدودشده چیست؟
مسدودسازی داراییها زمانی رخ میدهد که وجوه، اموال یا اوراق بهادار متعلق به یک فرد، شرکت یا بانک مرکزی یک کشور، بهطور موقت توسط دولت دیگر، نهاد بینالمللی یا موسسه مالی توقیف شود. این اقدام باعث میشود مالک به دلیل تحریم، احکام قضایی یا مقررات نظارتی نتواند دارایی خود را بفروشد یا به آن دسترسی داشته باشد.
دولتها میگویند که چنین اقدامهایی در واکنش به اتهاماتی مانند پولشویی، فعالیتهای مجرمانه یا نقض قوانین بینالمللی انجام میشود. اما منتقدان میگویند این سازوکار اغلب بهصورت گزینشی علیه رقبای غرب استفاده میشود. به گفته آنان، اسرائیل با وجود اتهامهای مکرر درباره نقض حقوق بشر و جنگهای غیرقانونی، هرگز با مسدودسازی داراییهای خارجی خود مواجه نشده است.
چرا داراییهای ایران مسدود شدهاند؟
بر اساس اسناد دولت آمریکا، نخستین مسدودسازی داراییهای ایران در نوامبر ۱۹۷۹ و در پی بحران گروگانگیری سفارت آمریکا در تهران انجام شد. در آن زمان، جیمی کارتر، رئیسجمهوری وقت آمریکا، ایران را «تهدیدی غیرمعمول و فوقالعاده برای امنیت ملی، سیاست خارجی و اقتصاد ایالات متحده» توصیف کرد.
در سال ۱۹۸۱، توافق الجزایر میان ایران و آمریکا باعث آزادسازی بخش مهمی از این داراییها در ازای آزادی گروگانهای آمریکایی شد. با این حال، در سالهای بعد و با تشدید اختلافات بر سر برنامه هستهای ایران، دورهای جدید تحریمها اعمال شد.
در سال ۲۰۱۵، ایران و قدرتهای جهانی توافق هستهای موسوم به برجام را امضا کردند که بر اساس آن تهران بخشی از دسترسی خود به داراییهای خارجی را بازیافت. اما در سال ۲۰۱۸، دونالد ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری خود آمریکا را از برجام خارج کرد و تحریمها را بازگرداند؛ اقدامی که بار دیگر موجب مسدود شدن داراییهای خارجی ایران شد.
در سال ۲۰۲۳ ، تهران و واشینگتن در قالب توافق تبادل زندانیان بر سر ۶ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران در کرهجنوبی توافق کردند. این مبلغ به قطر منتقل شد، اما پس از حمله موشکی و پهپادی ایران به اسرائیل، دولت جو بایدن دسترسی ایران به این منابع را دوباره محدود کرد.
کدام کشورها داراییهای ایران را نگهداری میکنند؟
داراییهای مسدودشده ایران در چند کشور نگهداری میشود. اگرچه رقم دقیق هر کشور مشخص نیست، رسانههای ایرانی پیشتر گزارش دادهاند که دستکم ۲۰ میلیارد دلار در چین، حدود ۷ میلیارد دلار در هند، حدود ۶ میلیارد دلار در عراق، حدود ۶ میلیارد دلار در قطر، حدود یک میلیارد و ۵۰۰ هزار دلار در ژاپن، حدود ۲ میلیارد دلار در ایالات متحده و حدود یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار در لوکزامبورگ و برخی کشورهای اروپایی است.
چرا آزادسازی این داراییها برای ایران مهم است؟
اقتصاد ایران در شرایط بحرانی قرار دارد. دههها تحریم، صادرات نفت را محدود کرده و توان کشور برای جذب سرمایهگذاری، نوسازی صنعت و توسعه فناوری را کاهش داده است. افزایش تورم و سقوط ارزش ریال در ماههای اخیر به اعتراضات گستردهای منجر شده که به چالشی برای حاکمیت تبدیل شد.
در چنین شرایطی، داراییهای بلوکهشده برای ایران منابع نقدی آمادهای به شمار میروند، بهگونهای که ۱۰۰ میلیارد دلار کم و بیش برابر یکچهارم تولید ناخالص داخلی کشور است.
رخسان فرمانفرماییان، استاد دانشگاه کمبریج، به الجزیره گفت که آزادسازی این منابع میتواند تاثیر چشمگیری بر اقتصاد ایران داشته باشد. وی گفت، این منابع مالی به ایران اجازه می دهد درآمدهای ارزی حاصل از فروش نفت را به اقتصاد داخلی بازگرداند، نوسانات ارزی را کنترل کند و آسیبپذیری در برابر شوکهای ارزی را کاهش دهد.
وی افزود که صنایع مهم ایران از جمله میادین نفتی، شبکه آب و زیرساخت برق نیازمند سرمایهگذاری و نوسازی هستند و دسترسی به این منابع میتواند به این روند سرعت بخشد. به گفته او، ایران پس از جنگ نیز نیاز به بازسازی خواهد داشت و آزادسازی این داراییها میتواند روند بازسازی را سریعتر و کارآمدتر کند.
پیامد دیپلماتیک آزادسازی داراییها
کریس فدرستون، استاد علوم سیاسی دانشگاه یورک، به الجزیره گفت تصمیم آمریکا درباره آزادسازی یا عدم آزادسازی داراییهای ایران، حامل پیام دیپلماتیک مهمی خواهد بود.
وی گفت که در سطح بینالمللی، آزادسازی این داراییها میتواند نشانهای از کاهش فشار آمریکا بر اقتصاد ایران تلقی شود و زمینه را برای تعامل بیشتر بازیگران بینالمللی و همسایگان منطقهای با تهران فراهم کند.
با این حال وی هشدار داد که با توجه به رویکرد غیرقابل پیشبینی دولت ترامپ در سیاست خارجی، این اقدام ممکن است بهعنوان نشانهای دیگر از دشواری پیشبینی رفتار واشینگتن توسط متحدان و دشمنان آمریکا تعبیر شود.
