نشریه بریتانیایی اکونومیست به تحلیل شرایط حکومت ایران در پی کشته شدن آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، پرداخته و آن را به شدت متشتت و پرهرج و مرج توصیف کرده بهگونهای که مدعیان بسیاری در مذاکره با آمریکا سر برآوردهاند و همین امر امکان دستیابی به توافق صلح را سلب میکند.
تحلیل این رسانه با توصیف هیات ایرانی در مذاکرات اسلامآباد شروع میشود که به تعبیر اکونومیست نشانهای از بینظمی و کشمکش درون حاکمیت است.
ترجمه این یادداشت را در بخش «نگاه جهان» رسانه نیماد میخوانید.
***
حتی پیش از آغاز نخستین دور مذاکرات میان آمریکا و ایران، ناظران این کشور نشانههایی از بینظمی را احساس کرده بودند. هیئتهایی که معمولا برای گفتوگو با آمریکا اعزام میشوند، کوچک، منضبط و با دستورکار دقیق هستند. اما هیئتی که به اسلامآباد، پایتخت پاکستان، اعزام شد، چنین ویژگیهایی نداشت. حدود ۸۰ ایرانی در ۱۰ آوریل با این پرواز همراه بودند، از جمله نزدیک به ۳۰ نفر که بهعنوان تصمیمگیرنده معرفی شده بودند. در میان آنها دیپلماتهایی حضور داشتند که در تدوین توافق هستهای ۲۰۱۵ نقش داشتند و همچنین یک نماینده تندرو مجلس که هر گونه توافق با آمریکا را محکوم میکرد. اختلافات در هتل محل اقامت آنها چنان شدید بود که میانجیهای پاکستانی به اندازه گفتوگو با آمریکاییها، درگیر مدیریت اختلافات داخلی ایرانیها شدند.
این وضعیت نشاندهنده یک کشمکش قدرت در ایران است. برای دومین بار در طول ۴۷ سال گذشته، این کشور فاقد یک رهبر عالی حاضر و مطلق است. یکی از ناظران این وضعیت را «جنگلی از قدرت» توصیف میکند. برای هر هیئت آمریکایی در آینده، این پرسش مطرح است که دقیقا با چه کسی باید مذاکره کند.
دلیل اصلی این تنشها، خلأ قدرت در رأس حاکمیت است. هفت هفته پس از کشته شدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در حمله مشترک آمریکا و اسرائیل، جانشینان او هنوز حتی بر سر زمان برگزاری مراسم خاکسپاری به توافق نرسیدهاند. پسر و جانشینش، مجتبی خامنهای، یا ناتوان شده یا از قدرت کافی برای تحمیل اقتدار خود برخوردار نیست. ترورهای اسرائیل نیز فرماندهان ارشد نظامی را تضعیف کرده و جانشینان آنها از نفوذ و تجربه کمتری برخوردارند. در همین حال، ساختار فرماندهی مرکزی نیز برای جلوگیری از ترور پراکنده شده است. به گفته یک روحانی ایرانی آشنا با مجتبی خامنهای، «عدم تمرکز برای بقا در زمان جنگ مفید است، اما برای اداره کشور پس از جنگ مشکلساز است».
از زمان اعلام آتشبس در ۸ آوریل، انسجام دوران جنگ در حاکمیت ایران رو به کاهش گذاشته است. قدرت رسمی در اختیار شورای عالی امنیت ملی است که شامل رئیسجمهور، رئیس مجلس و فرماندهان امنیتی است. محمدباقر قالیباف بهعنوان مذاکرهکننده ارشد تعیین شده و عباس عراقچی، وزیر خارجه، نقش معاون او را دارد. اما تمایل آنها به مذاکره با واکنش منفی، بهویژه از سوی سپاه پاسداران، مواجه شده است. به همین دلیل، مواضع ایران درباره وضعیت تنگه هرمز و انتخاب میان جنگ یا دیپلماسی، متناقض به نظر میرسد.
در داخل کشور، حامیان حکومت به انتقاد از قالیباف و عراقچی پرداختهاند. در عین حال، بیانیههای نظامی جایگزین سخنرانیهای روحانیون شده و حتی برخی هنجارهای اجتماعی نیز در حال تغییر است. برای مثال، در یکی از تجمعات اخیر، زنی بدون حجاب به هدایت شعارها پرداخت، امری که چهار دهه ممنوع بوده است. همچنین برخی رسانههای نزدیک به سپاه پیشنهاد دادهاند انتخابات شوراهای محلی که قرار است در اول مه برگزار شود، به تعویق بیفتد.
از زمان انقلاب ۱۹۷۹، رهبران ایران همواره بر سر نحوه مواجهه با آمریکا اختلاف داشتهاند، اما شکاف میان جریانهای عملگرا و ایدئولوژیک اکنون عمیقتر شده است. برخی تندروها به محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی، گرایش دارند که سابقه خصومت با آمریکا از دهه ۱۹۷۰ دارد.
منافع اقتصادی نیز این اختلافات را پیچیدهتر کرده است. طی سالها، گروهی از فرماندهان نظامی که در دور زدن تحریمها نقش داشتهاند، منافع قابل توجهی کسب کردهاند. محاصره دریایی آمریکا ممکن است این گروهها را تقویت کند، زیرا تجارت زمینی از مسیرهایی مانند عراق، روسیه و چین افزایش خواهد یافت. در عین حال، شبکههایی نزدیک به مجتبی خامنهای و قالیباف بر داراییهای خارجی کنترل دارند و مورد توجه رسانههای داخلی قرار گرفتهاند.
هر یک از این جناحها دیدگاه متفاوتی درباره موضوعات اصلی مذاکرات دارند، از جمله برنامه هستهای، کنترل آبهای خلیج فارس و نقش نیروهای نیابتی منطقهای. عملگرایان ممکن است حاضر باشند در ازای کاهش تحریمها، از برخی این ابزارها صرفنظر کنند، اما ایدئولوگها آنها را بخشی از قدرت راهبردی ایران میدانند.
در ۱۵ آوریل، فرمانده ارتش پاکستان به تهران سفر کرد تا میان جناحهای مختلف ایران نوعی اجماع ایجاد کند. با این حال، اختلافات عمیق در ساختار قدرت ممکن است توضیح دهد که چرا ایران هنوز درباره زمان و نحوه ادامه مذاکرات تصمیمگیری نکرده است.
