حملات ایالات متحده به ایران در بامداد چهارشنبه به انهدام مخازن آب شهرستان سیریک منجر شد، رخدادی که بیش از ۲۰ هزار نفر از ساکنان شهر کوهستک را متاثر از خود ساخته است.
به گفته مقامات استان هرمزگان، آب شرب ساکنان شهر کوهستک و ۱۰ روستای بخش بمانی شهر سیریک بر اثر این حملات قطع شده که تا روز پنجشنبه نیز وصل نخواهد شد.
این آخرین مورد از ضربات ایالات متحده به تاسیسات آبی ایران در میانه بحران کمآبی در کشور است که اینبار شامل انهدام ۲ مخزن بتنى به حجم ۵۰۰ و ۲۰۰۰ متر مکعب با تأسیسات مکانیکى مربوطه میشود.
هفتهای قبل از این رخداد،شبکه خبری الجزیره در گزارشی به بحران کم آبی در ایران پرداخت و نوشت که حملات آمریکا و اسرائیل به تاسیسات آبشیرینکن و دیگر زیرساختهای آبی ایران به مصائب کمآبی در کشور دامن زده است.
ایران برای پایان دادن به این جنگ که بیش از صد روز آغاز آن میگذرد مشغول مذاکره با ایالات متحده است، اما این میان بحران آب هر دم بیشتر رخ نمایی میکند، کشوری که طی چند سال اخیر با خشکسالی و کاهش بارندگی دستوپنجه نرم کرده است.
رسانههای داخلی نظیر خبرگزاری فارس نوشتهاند که فعلا اهالی کوهستک و روستاهای بخش بمانی سیریک ناگزیرند که با روشهای جایگزین به آب شرب دسترسی پیدا کنند. اما این فقط مصیبتی است افزون بر مصائب دیگر.
الجزیره در گزارش خود عوامل جنگی و غیرجنگی را با هم دیده که مجموع اینها جامعه ایرانی را هر دم فرسودهتر میکند. به نوشته این رسانه،منابع اصلی آب کشور از جمله سدها، رودخانهها و ذخایر آبهای زیرزمینی، به دلیل سالها سوءمدیریت، روشهای نادرست کشاورزی، سدسازیهای بیرویه و افزایش حفر چاهها در حال خشک شدن هستند.
بر اساس دادههای سامانه اکواداکت در «موسسه منابع جهان» که ریسکهای آبی را میسنجد، شاخص تنش آبی پایدار ایران در دسته «بسیار شدید» قرار میگیرد؛ این بدان معناست که کشور در یک سال نرمال، بیش از ۸۰ درصد از منابع آب تجدیدپذیر خود را مصرف میکند.
این میان فقط جنگ کم بود که حالا با وقوعش، افقها تیرهتر از قبل شده است.
اوضاع چقدر وخیم است؟
ایران در آبان ۱۴۰۴ در پی پنجمین سال متوالی خشکسالی که ذخایر آب سراسر کشور را تقریبا خالی کرده بود، با بدترین بحران آب خود در چند دهه اخیر مواجه شد.
وضعیت حجم آب به قدری بحرانی بود که سد امیرکبیر تهران تنها ۸ درصد ظرفیت خود آب داشت و در سراسر کشور، ۱۹ سد بزرگ کاملا خشک شده بودند. در آن زمان، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران هشدار داد که اگر تا آذر ماه باران نبارد، آب باید جیرهبندی شود و در صورت تداوم بیبارانی، احتمالا تهران باید تخلیه گردد.
اگرچه کار به تخلیه شهرها نکشید، اما بحران آب در آذر و دی ماه ۱۴۰۴ همراه با بدتر شدن شرایط معیشتی و افزایش تورم، به اعتراضات گستردهای دامن زد. کمبود آب پیش از این نیز موجب اعتراضاتی در کشور شده بود، از جمله در سال ۱۴۰۰ که استان خوزستان صحنه اعتراضات شد.
کار چطور به اینجا کشید؟
الجزیره مینویسد که بحران آب ایران نتیجه ترکیب عوامل متعددی از جمله تغییرات اقلیمی، شیوههای کشاورزی، افزایش حفر چاهها، افت تراز آبهای زیرزمینی و حکمرانی ضعیف است. گرمایش زمین الگوهای بارندگی را در کشور تحت تأثیر قرار داده و منجر به خشکسالیهای طولانیمدت و افزایش نرخ تبخیر آب شده که خود منابع آبی کشور را متاثر کرده است.
ایران از زمان انقلاب سال ۱۳۵۷ سیاست خودکفایی را ترویج کرده است؛ رویکردی که تحریمهای بینالمللی از جمله دلایلش بود. ایران در این بین امنیت غذایی را در اولویت قرار داد و کشت محصولاتی مانند برنج و گندم را در مناطقی که مناسبِ محصولاتی با مصرف بالای آب نبودند، ترویج کرد. تحریمها نیز نوسازی زیرساختهای آبی را برای ایران دشوارتر ساختند.
علاوه بر این، یارانهای بودن قیمت آب شرب و کشاورزی اگرچه در خدمت هدف خودکفایی کشور بود، اما منجر به آبیاری مفرط و برداشت بیرویه از چاهها شد. به نوشته الجزیره، سیاست خودکفایی کشور عامل حدود ۹۰ درصد از مصرف آب ایران است.
این رسانه در ادامه گزارش خود زایندهرود در استان اصفهان را به عنوان نمونهای از این بحران نام میبرد که در بیشتر ایام سال به دلیل استقرار صنایع آببر در منطقه، از جمله صنعت فولاد، و ایجاد اراضی کشاورزی در حاشیه رودخانه، خشک است.
کاوه مدنی، رئیس موسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد که اصطلاح «ورشکستگی آبی» را درباره ایران به کار برده است، میگوید دشوار است که شرایط را تنها به یک علت واحد نسبت داد.
مدنی به الجزیره گفت: «آنها [ایران] بر خلاف برخی دیگر از کشورهای جاهطلب در خاورمیانه و شمال آفریقا، به هنگام اجرای برنامههای توسعه به مسئله آب فکر نکردند. وضعیت امروز ما به این دلیل است که شما مدام در زیرساختها سرمایهگذاری میکنید و کشاورزی خود را توسعه میدهید» که این امر در نهایت به محدودیت آب ختم میشود.
مدنی در خصوص سوءمدیریت گفت که این یک مشکل کلی برای ایران بوده است. او توضیح داد: «این مسئله به نحوه ارتباط متقابل یا تاثیر تصمیمات توسعهای و آبی بر یکدیگر بازمیگردد؛ به این معنا که ایرانیان پس از انقلاب دچار آنچه من “عطش توسعه” مینامم شدند. آنها میخواستند خود را به جهان ثابت کنند و به همین خاطر بیش از حد به فناوری اتکا کردند و به یکی از بزرگترین سدسازان جهان تبدیل شدند.» او تشریح کرد که ایران بدون این دوراندیشی که تغییرات اقلیمی در راه است، به توسعه خود ادامه داد.
جنگ چگونه اوضاع را بدتر کرده است؟
در ۱۶ اسفند ۱۴۰۴، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران اعلام کرد که آمریکا تاسیسات آب شیرین را در جزیره قشم بمباران کرده که این امر تامین آب ۳۰ روستا را تحت تاثیر قرار داده است. مورد مخازن آب سیریک هم که تازهترین آنهاست با تاثیر فوری و قطعی.
اما جنگ که تمام شود، احتمالا بحران آب در ایران وخیمتر خواهد شد، چرا که ایران ناگزیر است منابع مالی و مدیریتی خود را معطوف بازسازی زیرساختهای انرژی بکند که در این جنگ تخریب شدهاند و اولویتی بیشتر از بازبینی کلی نقشه آبی کشور دارد.
به نوشته الجزیره، علاوه بر این، جنگ منجر به مسائل زیستمحیطی از جمله آلودگی هوا ناشی از آتشسوزی تاسیسات نفت و گاز شده و به تغییرات اقلیمی دامن زده است.
در تحلیل جدیدی که نشریه لایو ساینس منتشر کرده است، محققان دریافتند که این جنگ در بازه زمانی ۹ تا ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ در پی تخریب مدارس، خانهها و ساختمانها، نزدیک به ۵.۶ میلیون تن دیاکسید کربن و دیگر گازهای گلخانهای آزاد کرده است.
ایران برای حل بحران آب چه میکند؟
در حالی که تمرکز اصلی دولت معطوف به جنگ است، ایران در آبان ماه پروژه بارورسازی ابرها را آغاز کرد؛ فرآیندی که در آن نمکهای شیمیایی به درون ابرها پاشیده میشود تا بارندگی ایجاد شده و خشکسالی دور زده شود.
مقامات ایران همچنین طرحهایی برای جریمه کردن مشترکان خانگی و تجاری که مصرف آب مفرط دارند، اعلام کردهاند.
پزشکیان به تازگی علیه حفر چاههای غیرمجاز و برداشت بیرویه از منابع آبهای زیرزمینی موضع گرفت و خواستار بهکارگیری فناوریهای نوین و راهاندازی کارزارهایی برای ایجاد آگاهی در زمینه مدیریت منابع آب شد.
به گزارش خبرگزاری مهر، رئیسجمهور ایران خواستار «برنامهریزی و تحقیق برای توسعه روشهای نوین کشاورزی، از جمله کشت پیشرفته گلخانهای، کشت هیدروپونیک (آبکشت)، سیستمهای ایروپونیک (هواکشت) و سایر تکنیکهای تولید نوآورانه» شد.
با این حال، مدنی توضیح داد که خبر خوب برای ایران این است که امسال سالی «تر و پرباران» بوده است. مدنی گفت: «اگر کل کشور را در نظر بگیرید، مجموع بارندگیها بالاتر از حد نرمال بوده است؛ بنابراین برخلاف پنج سال گذشته که عمدتا خشک بودند، امسال یک سال مرطوب و پرباران به شمار میرود.»
دور تازه درگیری ایران و آمریکا؛ حمله به ناوگان پنجم در بحرین و پایگاه الازرق در اردن
