با وجود تشدید درگیریهای نظامی میان ایران و آمریکا در روزهای اخیر، مقامهای دو کشور هنوز بهطور رسمی از پایان مذاکرات صلح سخن نگفتهاند. هرچند دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرده که تفاهمنامه میان تهران و واشینگتن «تمام شده است»، اما همزمان مقامهای آمریکایی تأکید میکنند که گفتوگوهای دیپلماتیک همچنان میتواند ادامه پیدا کند.
شبکه خبری الجزیره در گزارشی به بررسی آخرین تحولات میان تهران و واشنگتن و چشمانداز ادامه مذاکرات پرداخته و این پرسش را مطرح کرده است که آیا با وجود درگیریهای اخیر، هنوز امکان بازگشت دو طرف به میز مذاکره وجود دارد یا خیر.
یک مقام آمریکایی به این رسانه گفته است واشینگتن، با وجود حملات اخیر، همچنان به مذاکرات با ایران متعهد است و گفتوگوهای فنی برای دستیابی به توافقی پایدار ادامه خواهد یافت. این موضع نشان میدهد که دولت آمریکا، برخلاف لحن تند ترامپ، هنوز دیپلماسی را کنار نگذاشته است.
تنش نظامی در میانه مذاکرات
بحران تازه از سهشنبه شب آغاز شد؛ زمانی که آمریکا در واکنش به حملات منتسب به سپاه پاسداران علیه کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، دهها هدف را در ایران بمباران کرد. تهران نیز با حمله به پایگاهها و زیرساختهای آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس پاسخ داد و در نتیجه، واشینگتن بار دیگر حملات گستردهای را علیه اهدافی در ایران انجام داد.
اگرچه هر دو طرف دیگری را مسئول آغاز این دور از درگیریها میدانند، اما این حملات بزرگترین آزمون برای تفاهمنامهای است که تنها چند هفته پیش با هدف ایجاد آتشبس و فراهم کردن زمینه مذاکرات صلح امضا شده بود.
در همین حال، گزارشهایی از وقوع انفجارهایی در جنوب ایران منتشر شد؛ رخدادهایی که آمریکا هرگونه ارتباط با آنها را رد کرده است. با فروکش کردن نسبی درگیریها، کشورهای میانجی بار دیگر تلاش برای بازگرداندن طرفین به میز مذاکره را آغاز کردهاند.
مذاکرات از کجا آغاز شد؟
ایران و آمریکا ۱۷ ژوئن تفاهمنامهای امضا کردند که بر اساس آن، دو طرف برای یک دوره ۶۰ روزه متعهد به کاهش تنشها شدند تا درباره توافقی جامع مذاکره کنند.
بر پایه این تفاهمنامه، ایران متعهد شد امنیت عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز را تضمین کند و آمریکا نیز وعده داد بخشی از تحریمهای اقتصادی و محدودیتهای اعمالشده علیه ایران را کاهش دهد.
قرار بود مذاکرات درباره موضوعاتی همچون آینده تنگه هرمز، برنامه هستهای ایران، داراییهای مسدودشده تهران و لغو تدریجی تحریمها در سوئیس و سپس قطر ادامه پیدا کند، اما تحولات نظامی منطقه و تشدید درگیریها روند مذاکرات را بارها متوقف کرد.
لوموند: امارات نخستین پایگاه نظامی اسرائیل در نزدیکی بابالمندب را برپا میکند
آیا مذاکرات دوباره آغاز خواهد شد؟
قرار بود پس از پایان مراسم رسمی تشییع رهبر پیشین جمهوری اسلامی، گفتوگوها از سر گرفته شود، اما حملات این هفته همه برنامهها را با ابهام روبهرو کرده است.
ترامپ ابتدا اعلام کرد تفاهمنامه دیگر اعتباری ندارد و مذاکره را «اتلاف وقت» خواند، اما تنها یک روز بعد گفت هدف آمریکا ورود به جنگی فراگیر نیست و تهران همچنان تمایل دارد به توافق برسد.
در مقابل، مقامهای ایرانی تأکید کردهاند تا زمانی که حملات آمریکا ادامه داشته باشد، امکان بازگشت به میز مذاکره وجود ندارد. تهران همچنین با طرح شکایت در شورای امنیت سازمان ملل، حملات اخیر را نقض تفاهمنامه و مصداق «جنایت جنگی» دانسته است.
با وجود این مواضع تند، برخی کارشناسان معتقدند احتمال ازسرگیری مذاکرات همچنان بیشتر از شکست کامل آن است. به گفته الکس واتانکا، پژوهشگر مؤسسه خاورمیانه، مسئله اصلی در تهران دیگر اصل مذاکره نیست، بلکه این است که آیا گفتوگوها میتوانند همزمان با فشارهای نظامی ادامه پیدا کنند یا خیر.
به باور او، نه ایران و نه آمریکا در شرایط کنونی تمایلی به پرداخت هزینههای یک جنگ تمامعیار دیگر ندارند و همین مسئله احتمال بازگشت به دیپلماسی را افزایش میدهد.
اختلاف بر سر چه موضوعاتی است؟
مهمترین محور اختلاف، نحوه اجرای تفاهمنامه و برداشت متفاوت دو طرف از مفاد آن است. ایران و آمریکا هر دو تأکید میکنند که طرف مقابل توافق را نقض کرده و همین مسئله مسیر مذاکرات را دشوارتر کرده است.
از نگاه تهران، حملات نظامی آمریکا و همچنین ادامه عملیات اسرائیل در لبنان، آشکارا با تعهدات واشینگتن برای توقف درگیریها در تضاد است. مقامهای ایرانی میگویند آمریکا نه تنها به تعهدات خود عمل نکرده، بلکه با حملات اخیر، عملاً روند مذاکرات را نیز تضعیف کرده است. در مقابل، واشینگتن ایران را متهم میکند که با حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، یکی از مهمترین مفاد تفاهمنامه را نقض کرده است.
تنگه هرمز؛ مهمترین گره اختلاف
تنگه هرمز به یکی از اصلیترین نقاط اختلاف میان دو کشور تبدیل شده است. طبق تفاهمنامه، ایران متعهد شده بود عبور امن کشتیهای تجاری را برای یک دوره ۶۰ روزه تضمین کند و آمریکا نیز محدودیتهای دریایی اعمالشده علیه ایران را کاهش دهد.
اما اختلاف از آنجا آغاز شد که سپاه پاسداران برای عبور کشتیها مسیر مشخصی تعیین کرد، در حالی که برخی شناورها همچنان از مسیرهای قدیمی مورد حمایت عمان و آمریکا استفاده کردند. ایران این اقدام را نقض توافق دانست و حمله به برخی کشتیها را نتیجه بیتوجهی به این مسیرهای اعلامشده توصیف کرد. در مقابل، آمریکا معتقد است هرگونه حمله به کشتیهای تجاری، صرفنظر از مسیر حرکت آنها، نقض مستقیم تفاهمنامه محسوب میشود.
برخی تحلیلگران معتقدند متن تفاهمنامه درباره نحوه مدیریت تنگه هرمز و سازوکارهای امنیتی آن، به اندازه کافی شفاف نبوده و همین ابهام، زمینهساز تفسیرهای متفاوت شده است.
لبنان؛ بحرانی که توافق را پیچیدهتر کرد
یکی دیگر از مهمترین اختلافها به لبنان بازمیگردد. در تفاهمنامه بر توقف عملیات نظامی در همه جبههها، از جمله لبنان، تأکید شده بود، اما ایران معتقد است آمریکا نتوانسته اسرائیل را به توقف حملات وادار کند.
از سوی دیگر، واشینگتن استدلال میکند که اسرائیل یکی از امضاکنندگان تفاهمنامه نبوده و بنابراین تعهدات این توافق مستقیماً شامل آن نمیشود. همین خلأ حقوقی باعث شده است اجرای آتشبس در لبنان از همان ابتدا با ابهام روبهرو شود.
کارشناسان میگویند مشخص نبودن نقش اسرائیل و همچنین جایگاه حزبالله در متن توافق، یکی از ضعفهای اصلی تفاهمنامه بوده است؛ ضعفی که اکنون به یکی از عوامل اصلی تنش تبدیل شده است.
چشمانداز مذاکرات
با وجود تبادل حملات نظامی و افزایش بیاعتمادی، هنوز هیچیک از دو طرف رسماً پایان مذاکرات را اعلام نکردهاند. مقامهای آمریکایی از ادامه تلاشهای دیپلماتیک سخن میگویند و تهران نیز، هرچند حملات اخیر را محکوم کرده، همچنان از خروج رسمی از تفاهمنامه خودداری کرده است.
در چنین شرایطی، آینده مذاکرات بیش از هر چیز به توقف درگیریهای نظامی و ایجاد حداقلی از اعتماد میان دو طرف بستگی دارد. اگر حملات متقابل ادامه پیدا کند، احتمال بازگشت به میز مذاکره کاهش خواهد یافت. اما اگر تنشها مهار شود، میانجیهایی مانند قطر، عمان و دیگر بازیگران منطقهای میتوانند بار دیگر زمینه آغاز گفتوگوها را فراهم کنند.
در مجموع، اگرچه تفاهمنامه اخیر شکنندهتر از هر زمان دیگری به نظر میرسد، اما هنوز از میان نرفته است. به همین دلیل، بسیاری از ناظران معتقدند دیپلماسی همچنان محتملترین گزینه برای جلوگیری از گسترش جنگ خواهد بود، هرچند رسیدن به یک توافق پایدار، پس از رویدادهای اخیر، دشوارتر از گذشته به نظر میرسد.
