با عبور قیمت دلار از مرز ۲۰۰ هزار تومان در روز یکشنبه اول شهریور، خبرنگاران آسوشیتدپرس در تهران گزارشی از شرایط نابهسامان اقتصادی ایران و کاهش شدید قدرت خرید مردم منتشر کردهاند که گویای آن است درصد فزایندهای از افراد جامعه بهسختی نیازهای اولیه زندگی را تامین میکنند.
این گزارش با توصیف فروشگاههای مواد غذایی در پایتخت آغاز میشود که پر از کالاست، اما سفره بسیاری از خانوادهها بسیار کوچک شده است؛نرخ بیکاری سر به فلک کشیده و شاغلان ناچارند ساعتهای بیشتری کار کنند تا درآمدی به دست آورند که ارزش آن نسبت به سال گذشته نصف شده است؛ امری که تهیه غذا، دارو و سایر اقلام ضروری را سختتر از همیشه میکند.
این میان بنزین هنوز یک استثناست که آن هم بهواسطه یارانه سنگینی که دولت پرداخت میکند، هنوز قیمتش رشد نکرده است.
احمد کریمی، راننده تاکسی ۵۲ ساله و پدر دو فرزند که برای تأمین مخارج زندگی روزانه ۱۵ ساعت کار میکند،به آسوشیتدپرس میگوید: «ما عملا قید خیلی چیزها را زدهایم. میوه را حذف کردهایم، پروتئین را حذف کردهایم، تفریح را کنار گذاشتهایم و حتی در روزهای تعطیل آخر هفته هم کار میکنیم.»
در حالی که نزدیک به شش ماه از آغاز جنگ با ایالات متحده و اسرائیل میگذرد، اقتصاد ایران زیر ضربات سنگین تحریمها و محاصره دریایی دستوپا میزند؛ محاصرهای که صادرات نفت به عنوان باارزشترین کالای صادراتی کشور را به شدت دشوار کرده است.
اینکه آیا این فشار روزافزون اقتصادی به زودی به امتیازدهیهای نظامی یا سیاسی از سوی ایران منجر خواهد شد یا خیر، هنوز در هالهای از ابهام است و برخی کارشناسان در این زمینه ابراز تردید میکنند. از زمان آغاز جنگ، ایران به همسایگان نفتخیز و پایگاههای ایالات متحده در منطقه حمله کرده و کشتیرانی را در تنگه هرمز مختل کرده، امری که بزرگترین امتیاز راهبردی ایران در جنگ کنونی بوده است.
ایران تلاش میکند با استفاده از این فشار متقابل که بهای انرژی را در سطح جهانی افزایش داده است، جنگ را با مطلوبترین شرایط ممکن به پایان برساند. تهران بر لغو تحریمها اصرار دارد و به دنبال تسلط کافی بر تنگه هرمز است تا بتواند از کشتیهایی که برای انتقال انرژی و سایر کالاها از آن عبور میکنند، عوارض بگیرد.
دولت ترامپ فصد دارد تحریمهای شدیدتری را اعمال کند تا جمهوری اسلامی ایران را تحت فشار و تسلیم قرار دهد. با این حال، کارشناسان میگویند دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، ممکن است تابآوری ایران را دستکم گرفته باشد.
ایران سالهاست که هدف تحریمهای غرب قرار داشته و در دور زدن نسبی آنها مهارت یافته است. این کشور تولید داخلی را افزایش داده، از شبکههای تجاری غیررسمی فرامرزی بهره برده، کالاهای تحریمشده را از طریق کشورهای ثالث خریداری کرده و برای انتقال نفت خود از ناوگان پنهان (سایه) استفاده کرده است.
هادی کحالزاده، کارشناس اقتصاد ایران در دانشگاه برندایس آمریکا، میگوید: «ظرفیت مقاومت ایران نه تنها از فروپاشی جلوگیری میکند، بلکه مانع از آن میشود که این درد اقتصادی به فشار سیاسی و تغییرات مورد انتظار ایالات متحده تبدیل شود.»
بار عاطفی و روانی فشارهای اقتصادی ایران
گزارش آسوشیتدپرس دوباره بازار بزرگ و وسیع تهران میرسد که همیشه مملو از خریدارانی است که امیدوارند اقلام اساسی را با قیمتهای مناسبتر از فروشگاههای مواد غذایی پیدا کنند؛ جایی که قیمت برنج ۶۰ درصد و گوشت قرمز ۱۵۰ درصد گرانتر از زمان پیش از آغاز جنگ است.
مادر دو فرزند در شمال ایران این هفته عکسی پس از خرید شیر، تخممرغ، دستمال توالت و چند قلم کالای دیگر (بدون گوشت) در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد و از این شکایت کرد که هزینه آنها ۸۹ میلیون ریال (حدود ۶۵ دلار) شده است.
این زن ۴۱ ساله که از ترس پیامدهای امنیتی نخواست نامش فاش شود، به آسوشیتدپرس گفت: «خرید مایحتاج اولیه به اولویت اصلی ما تبدیل شده و سبد خرید ما کوچکتر و محدودتر شده است.»
او افزود: «بار عاطفی و فشاری که متحمل میشویم داستان دیگری دارد. هر بار که ناچاریم به خواستههای فرزندانمان “نه” بگوییم، هر بار که برای تصمیمگیری درباره ثبتنام در کلاسی که فرزندانمان دوست دارند یا خرید چیزی که واقعا به آن علاقه دارند دودل میشویم، واقعا لهکننده است.»
بر اساس پیشبینی صندوق بینالمللی پول، نرخ تورم در ایران تا پایان سال جاری به نزدیک ۷۰ درصد خواهد رسید و اقتصاد کشور که پیش از جنگ نیز بر اثر یک دهه تحریم ویران شده بود، بیش از ۵ درصد کوچکتر خواهد شد.
اگرچه بنزین به لطف یارانههای دولتی ارزان باقی مانده است، اما با محدود شدن منابع، حتی این وضعیت نیز ممکن است همیشگی نباشد. یکی از مشاوران ریاستجمهوری هفته گذشته به تلویزیون دولتی ایران گفت که کشور اکنون روزانه بیشتر از میزان تولید خود بنزین مصرف میکند و ممکن است ناچار به افزایش قیمتها شود؛ اقدامی که در گذشته به اعتراضات گسترده منجر شده بود.
خشم ایرانیان متوجه کشورهای حامی تحریم
رهبران حکومت دینی ایران پیش از آغاز جنگ میان ایالات متحده و اسرائیل در تاریخ ۹ اسفند نیز با نارضایتیهای اقتصادی دستوپنجه نرم میکردند. در دی ماه گذشته، اعتراضات سراسری در کشور شکل گرفت که با کشته شدن هزاران نفر و بازداشت دهها هزار تن همراه شد.
حسن گلمرادی، اقتصاددان در تهران، میگوید بسیاری از ایرانیان اکنون دستکم بخشی از خشم اقتصادی خود را متوجه کشورهایی کردهاند که پشت تحریمها و حملات ویرانگر به کارخانهها، زیرساختهای حیاتی و کشتار دهها غیرنظامی قرار دارند.
گلمرادی اظهار داشت: «مردم علیرغم سختیها و دشواریها، شکیبایی قابلتوجهی در تحمل فشارهای اقتصادی ناشی از این وضعیت نشان دادهاند.»
رهبران ایران شرکت در اعتراضات ضددولتی را جرمی خیانتآمیز و مستوجب مجازات امر به اعدام اعلام کردهاند.
محمد فرزانگان، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه ماربورگ آلمان، میگوید: «مردم رنج میبرند، اما فکر نمیکنند که با پیوستن به اعتراضات خشونتآمیز بتوانند دستاوردی برای خود و خانوادههایشان کسب کنند.»
تهدید ترامپ به اعمال تحریمهای سختتر
ترامپ روز چهارشنبه در شبکههای اجتماعی تهدید کرد که «ویرانکنندهترین عملیات اقتصادی تاریخ» را علیه ایران به راه بیندازد. او همچنین کشورها و شرکتهایی را که به تجارت با ایران ادامه دهند، به اعمال تحریمهای ثانویه تهدید کرد.
امارات متحده عربی که سالها به ایران کمک کرده بود تا تحریمها را دور زده و کالا از کشورهای دیگر دریافت کند، این هفته اعلام کرد که تمامی مبادلات تجاری خود را به حالت تعلیق درمیآورد. ترامپ یک روز پیش از این اعلامیه، با شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رهبر امارات تلفنی گفتوگو کرده بود.
در مواجهه با این تقلاهای اقتصادی، دولت مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اعلام کرده است که از پایان دادن به جنگ از طریق مذاکره حمایت میکند. او هفته گذشته به خبرنگاران گفت: «آنچه برای ما دغدغه است، معیشت مردم و وضعیت اقتصادی آنهاست و ما هر آنچه در توان داریم برای رسیدگی به آن به کار میگیریم.»
با این حال، قدرتمندترین نهاد در ایران همچنان سپاه پاسداران است که پس از مقاومت در برابر حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل در روزهای نخست جنگ که منجر به کشته شدن ارشدترین فرماندهان ایران شد، قدرتمندتر نیز شده است. سپاه خواستار امتیازات بیشتری از سوی ایالات متحده است؛ از جمله به رسمیت شناختن کنترل ایران بر تنگه هرمز و غرامت مالی جنگی.
با به بنبست خوردن مذاکرات برای پایان دادن به جنگ، تندروهای ایران بر این باورند که کشورشان میتواند دوام بیاورد و بیش از دشمنان خود فشارهای اقتصادی درگیری را تحمل کند.
آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، بهتازگی محسن رضایی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران را به ریاست شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد که نشانهای از گرایش او به اتخاذ رویکردی سرسختانهتر است.
روایت یک راننده تاکسی؛ وضع به همین منوال نخواهد ماند
آمار رسمی دولت نرخ بیکاری در ایران را ۹.۱ درصد اعلام میکند، این در حالی است که رسانههای وابسته به دولت اذعان کردهاند رقم واقعی احتمالا چندین برابر بیشتر است. یکی از مقامات وزارت کار هفته گذشته اعلام کرد که تا اواخر ماه مه (یعنی تنها سه ماه پس از شروع جنگ)، بیش از یک میلیون شغل از دست رفته است.
در نشانهای دال بر نگرانی نسبی رهبران ایران از افکار عمومی، دولت از اجرای سختگیرانه قوانین اجباری حجاب همانند گذشته خودداری کرده است؛ آزادی اجتماعی که مدتهاست مطالبه بسیاری از شهروندان بوده است.
با این حال، امروزه تمرکز بسیاری از ایرانیان بر روی این مسئله است که چطور سبک زندگیشان از نظر اقتصادی محدود شده است.
کریمی، راننده تاکسی، میگوید رهبران ایران باید به زودی کاری برای کاهش فشارهای مالی روی دوش او و دیگر شهروندان انجام دهند.
او گفت: «مردم دیگر توان ادامه این وضعیت را ندارند. ما صرفا نفس میکشیم، زنده ماندهایم و تلاش میکنیم روز خود را به روز بعدی برسانیم.»
