کمتر از یک روز پس از اعلام آتشبس دو هفتهای میان ایران و ایالات متحده، حملات گسترده اسرائیل به لبنان نشان داد که بحران منطقه نهتنها مهار نشده، بلکه اکنون بر سر دامنه و تفسیر همان آتشبس به یک منازعه تازه تبدیل شده است. در مرکز این بحران، سه محور بههمپیوسته قرار دارد: نخست، تشدید کمسابقه حملات اسرائیل به لبنان؛ دوم، اختلاف بر سر اینکه آیا لبنان جزئی از آتشبس ایران و آمریکا هست یا نه؛ و سوم، مذاکراتی که قرار است در اسلامآباد آغاز شود اما پیش از شروع، زیر سایه همین اختلاف و بیاعتمادی قرار گرفته است.
***
آخرین تحولات لبنان: یک روز خونین، آمار متناقض، و حزبالله همچنان ایستاده
چهارشنبه ۱۹ فروردین اسرائیل گستردهترین موج حملات خود به لبنان از زمان آغاز دور تازه درگیری با حزبالله را اجرا کرد؛ حملاتی که بیروت، بقاع و جنوب لبنان را هدف گرفت. درباره تلفات، میان نهادهای لبنانی اختلاف عددی وجود دارد: وزارت بهداشت لبنان ابتدا از ۱۸۲ کشته و نزدیک ۹۰۰ زخمی خبر داد، سپس برخی گزارشها رقم را ۲۰۳ کشته و بیش از ۱۰۰۰ زخمی اعلام کردند، در حالی که سازمان دفاع مدنی لبنان شمار قربانیان را ۲۵۴ کشته و ۱۱۶۵ زخمی گزارش کرده است. همین اختلاف آماری خود نشاندهنده آشفتگی و فشار شدید بر نهادهای امدادی و درمانی لبنان است.
رویترز گزارش داده که این حملات بیش از ۱۰۰ هدف را در نقاط مختلف لبنان در بر گرفت و در میان موارد ثبتشده، حمله به نزدیکی بیمارستان حیره در صور و نیز حمله به یک آمبولانس در قلیله نیز دیده میشود. ولکر تورک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، آمار تلفات را «تکاندهنده» و سطح تخریب را «هولناک» توصیف کرده و خواستار تحقیق مستقل درباره نقض احتمالی حقوق بینالملل بشردوستانه شده است.
دولت لبنان پنجشنبه را روز عزای عمومی اعلام کرد. جوزف عون، رئیسجمهور لبنان، حملات اسرائیل را محکوم کرده و گفته بیروت در تماس با متحدان خود میکوشد لبنان را در آتشبس ایران و آمریکا بگنجاند. در همان حال، مقامهای لبنانی تأکید کردهاند که هیچکس حق ندارد بهجای دولت لبنان مذاکره کند. این موضع در واقع تلاشی است برای آنکه لبنان از یکسو موضوع چانهزنی میان تهران، واشنگتن و تلآویو نشود و از سوی دیگر، از خلأ حقوقی و سیاسی ناشی از ابهام در متن آتشبس آسیب نبیند.
در مقابل، اسرائیل نهتنها از حملات خود عقب ننشسته، بلکه لحنش تهاجمیتر هم شده است. بنیامین نتانیاهو گفته اسرائیل حزبالله را «هرجا لازم باشد» هدف خواهد گرفت. همزمان، اسرائیل روز پنجشنبه اعلام کرد دستیار و منشی نعیم قاسم، دبیرکل حزبالله، را در حملهای به بیروت کشته است؛ ادعایی که در زمان تنظیم این گزارش هنوز از سوی حزبالله بهطور مستقل تأیید نشده است. درصورت تأیید این خبر، اسرائیل عملا نشان میدهد که حتی در میانه آتشبس ایران و آمریکا نیز در تلاش است ساختار رهبری مهمترین متحد منطقهای تهران را هدف بگیرد.
حزبالله نیز پس از این حملات، برای نخستین بار از زمان آغاز آتشبس ایران و آمریکا، حملات موشکی تازهای را از سر گرفت. ارتش اسرائیل و گزارشهای رسانهای اسرائیلی از شلیک حدود ۳۰ راکت به شهرکهای شمالی اسرائیل و فعالشدن آژیرها در مناطقی چون کریاتشمونا خبر دادهاند. این درحالیست که حزبالله از لحظه شروع آتشبس و پیش از حملات سنگین اسرائیل به بیروت، هیچ حملهای علیه اسرائیل انجام نداده بود. پاسخ حزبالله بار دیگر نشان میدهد باوجود ادعای اسرائیل مبنی بر بیاثر کردن حزبالله، «مقاومت لبنان» عملا وارد مرحلهای شده که میتواند هر لحظه از وضعیت نیمهمنفصل کنونی خارج شود و در جبهه مقاومت علیه اسرائیل فعال شود.
آتشبس؛ اختلاف بر سر جغرافیای توافق و خطر از دست دادن بازوی لبنان
آتشبس دو هفتهای میان ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان اعلام شد و قرار بود فرصتی برای آغاز مذاکرات رسمیتر فراهم کند. اما تقریباً بلافاصله اختلاف بر سر دامنه آن آشکار شد: پاکستان و ایران گفتند این آتشبس باید همه جبههها، از جمله لبنان را در بر بگیرد، حال آنکه آمریکا و اسرائیل تأکید کردند توافق فقط به خصومتهای مستقیم مرتبط با ایران محدود میشود و شامل لبنان نیست.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، صریحا اعلام کرده حملات اسرائیل به لبنان نقض آتشبس است و چنین وضعی مذاکرات را «بیمعنا» میکند. محمدباقر قالیباف نیز گفته لبنان و کل «محور مقاومت» بخش جداییناپذیر از این آتشبساند و نقض آن «هزینههای روشن» در پی خواهد داشت. در سوی دیگر، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و رئیس هیئت آمریکایی مذاکرات، گفته برداشت ایران از شمول لبنان ناشی از یک «سوءتفاهم مشروع» بوده و واشنگتن هرگز تعهدی در این باره نداده است. به این ترتیب، مشکل فقط نقض احتمالی آتشبس نیست؛ مشکل این است که طرفها اساسا بر سر موضوع آتشبس توافق تفسیری ندارند.
اگر ایران بپذیرد که لبنان بیرون از آتشبس است، در عمل به اسرائیل اجازه داده میشود مهمترین بازوی منطقهای تهران را زیر شدیدترین فشار نظامی قرار دهد، بیآنکه این اقدام رسما بهمنزله نقض توافق شناخته شود. اما اگر تهران بر شمول لبنان پافشاری کند، خودِ مذاکرات در پاکستان ممکن است پیش از شروع، دچار انسداد شود. به بیان دیگر، لبنان اکنون فقط یک جبهه نظامی نیست؛ میدان تعیین اعتبار آتشبس و آزمون واقعی ضمانتهای آمریکا هم هست.
همزمان، دونالد ترامپ اعلام کرده همه کشتیها، هواپیماها و نیروهای آمریکایی در اطراف ایران در محل باقی میمانند تا زمانی که «توافق واقعی» بهطور کامل رعایت شود. این تعبیر، بهویژه در کنار تهدید او به ازسرگیری درگیری در صورت شکست روند صلح، نشان میدهد واشنگتن خود نیز آتشبس فعلی را نه یک توافق پایدار، بلکه نوعی وقفه مشروط و قابل بازگشت میبیند. این مسئله برای تهران مهم است، چون از نگاه ایران اگر آمریکا حتی نتواند اسرائیل را در لبنان مهار کند، چگونه میتواند در مرحله بعدی ضامن هر توافق پایدارتری درباره خود ایران باشد؟
مذاکرات پاکستان: دیپلماسی در آستانه شروع، اما زیر فشار میدان
در حالیکه قرار است نخستین دور مذاکرات ایران و ایالات متحده روز شنبه در اسلامآباد آغاز شود، تحولات تازه نشان میدهد این گفتوگوها از همان ابتدا در فضایی بهشدت امنیتی، پرتنش و همراه با بیاعتمادی شکل خواهد گرفت.
وزارت خارجه ایران تأیید کرده است که هیئتی برای شرکت در این مذاکرات راهی پاکستان خواهد شد. سعید خطیبزاده، معاون وزیر خارجه، بدون اشاره به زمان دقیق اعزام یا ترکیب نهایی هیئت اعلام کرد که تهران آماده حضور در مذاکرات است، اما همزمان تأکید کرد ایران «در آستانه پاسخ» به آنچه نقض آتشبس از سوی اسرائیل خوانده شده بود قرار داشته است. به گفته او، مداخله پاکستان و انتقال پیامهایی مبنی بر مهار اسرائیل از سوی آمریکا، مانع از واکنش فوری ایران شد.
دولت پاکستان برای برگزاری این نشست، پایتخت را عملا به وضعیت نیمهقرنطینه درآورده است. تمامی مسیرهای منتهی به محدودهای حدود سه کیلومتری اطراف هتل سرنا در اسلامآباد مسدود شده و این هتل بهطور کامل برای برگزاری مذاکرات در اختیار گرفته شده است. از مهمانان نیز خواسته شده تا پیش از آغاز رسمی نشست، محل را ترک کنند؛ نشانهای از سطح بالای حساسیت امنیتی و سیاسی این مذاکرات.
خبرگزاری «المیادین» گزارش داده هیئت ایرانی احتمالا به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در مذاکرات شرکت خواهد کرد و چهرههایی چون عباس عراقچی و محمدباقر ذوالقدر او را همراهی خواهند کرد. ایران البته این گمانهزنیها را تا لحظه تنظیم این گزارش تأیید نکرده است. در سوی مقابل، انتظار میرود هیئت آمریکایی شامل جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، بههمراه چهرههایی چون استیو ویتکاف، جرد کوشنر و برد کوپر باشد. میزبانی مذاکرات نیز بر عهده شهباز شریف خواهد بود.
با این حال، اهمیت این تحولات تنها در سطح ترکیب هیئتها یا تمهیدات امنیتی نیست، بلکه در زمینهای است که مذاکرات در آن آغاز میشود. حملات گسترده اسرائیل به لبنان و اختلاف شدید بر سر شمول یا عدم شمول لبنان در آتشبس، فضای مذاکرات را از پیش مسموم کرده است.
تحلیل: چرا لبنان به نقطه تعیینکننده تبدیل شده است؟
اگر مذاکرات اسلامآباد در حالی آغاز شود که اسرائیل به حملاتش ادامه میدهد و آمریکا همچنان اصرار دارد لبنان بخشی از توافق نیست، تهران این وضعیت را نشانهای از ناتوانی یا بیمیلی واشنگتن برای مهار تلآویو خواهد دید. از آن سو، اگر آمریکا ناچار شود برای حفظ مذاکرات، فشار بیشتری بر اسرائیل وارد کند، با تضاد درونی راهبرد خود و شریک اصلیاش در منطقه روبهرو میشود. این دوگانگی، همان چیزی است که بسیاری از ناظران آن را «پاشنه آشیل» آتشبس میدانند؛ چون جنگ مستقیم ایران و آمریکا فعلا متوقف شده، اما جنگ نیابتی و منطقهای در مهمترین جبههاش ادامه دارد.
به همین دلیل، آینده آتشبس بیش از آنکه فقط در متن توافق یا اتاق مذاکرات تعیین شود، به این بستگی دارد که در ۴۸ تا ۷۲ ساعت آینده چه رخ میدهد: آیا حملات اسرائیل به لبنان کاهش مییابد؟ آیا حزبالله دامنه پاسخ خود را گسترش میدهد؟ آیا ایران با وجود اعتراضهای علنی، ایران هیئت خود را با اختیارات کامل به اسلامآباد میفرستد؟ و آیا آمریکا حاضر میشود برای حفظ روند دیپلماتیک، تعریف خود از «جبهههای مشمول آتشبس» را عملاً گسترش دهد؟ تا این لحظه، پاسخ هیچکدام روشن نیست. روشن فقط این است که مذاکرات پاکستان پیش از آغاز، در گرو لبنان قرار گرفته است.
