وبسایت «میدلایست آی» در گزارشی به حملات ایالات متحده و اسرائیل به دانشگاهها و مراکز علمی پژوهشی ایران طی جنگ ۳۹ روزه پرداخته است.
این گزارش که به قلم کاترین هرست نوشته شده با برخی جزییات و مصاحبههایی با دانشگاهیان ایرانی و مسئولان نهادهای آکادمیک بینالمللی همراه است که حملات یادشده را کارزاری برای «دانشکٌشی» در ایران و از بین بردن حاکمیت و استقلال علمی میدانند.
گزارش «میدلایست آی» با شرح حملات آمریکا و اسرائیل به دانشگاه برتر مهندسی ایران در بامداد ۱۷ شروع میشود، رخدادی که اگرچه ظاهرا تلفات جانی نداشت، اما چندین ساختمان، بهویژه مراکز هوش مصنوعی آسیب دیدند.
دانشگاه صنعتی شریف که اغلب با مؤسسه فناوری ماساچوست (امایتی) در آمریکا مقایسه میشود، دههها قدمت دارد و بهطور گسترده یکی از برترین مراکز مهندسی در غرب آسیا به شمار میرود. از فارغالتحصیلان آن میتوان به مریم میرزاخانی اشاره کرد که در سال ۲۰۱۴ بهعنوان نخستین زن و نخستین ایرانی، مدال فیلدز، معتبرترین جایزه در ریاضیات، را دریافت کرد.
رئیس دانشگاه صنعتی شریف گفت مرکز هوش مصنوعیِ هدفگرفتهشده دارای پایگاههای داده حیاتی بوده و کارکنان آن طی دو سال گذشته مشغول آموزش مدلهای هوش مصنوعی به زبان فارسی بودهاند.
«میدلایست آی» مینویسد که تحریمهای آمریکا ایران را از دسترسی به دانش جهانی در حوزه هوش مصنوعی محروم کرده، بنابراین ایرانیان ناچار شدهاند همه چیز را بهتنهایی توسعه دهند. اما اکنون، به گفته امیرحسین، دانشجویی که در این مرکز فعالیت داشت، بیشتر تجهیزات آن نابود شده است.
او به این رسانه گفت: «ما در حال توسعه خدمات پردازش داده و پلتفرمهای دانشبنیان برای دانشگاههای سراسر کشور بودیم»، و تأکید کرد که این مرکز هیچ ارتباط نظامی نداشته است. وی افزود: «چنین حملاتی نشان میدهد هدف، عقب راندن علمی ایران است.»
مرتضی، دانشجوی ۴۲ ساله فلسفه علم در این دانشگاه، نیز عنوان که حتی نتوانسته شخصا خرابیهای محوطه دانشگاه را ببیند. وی اظهار داشت: «حتی دیدن تصاویر هم بسیار ناراحتکننده بوده است.»
با این حال، در پی این حمله، دانشگاهیان و دانشجویانی که پیش از این نیز سالها تحت فشار تحریمهای آمریکا بودند، و حالا بمبها نیز محل کار و کلاسهایشان را هدف گرفته، با روحیهای مقاوم واکنش نشان دادهاند. دانشجویان کلاسهای خود را از طریق اینترنتی ناپایدار از سر گرفتهاند. «میدلایست آی» به ویدئوی وایرالشده از یک استاد ریاضی اشاره میکند که در میان بقایای ویرانشده کلاسش لپتاپ خود را برای برگزاری کلاس آنلاین روشن کرده.
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور ایران، در شبکه اجتماعی ایکس، آمریکا را به استفاده از بمب سنگرشکن علیه این دانشگاه متهم کرد. او گفت: «ترامپ نمیفهمد که دانش ایران در بتن جای نگرفته که با بمب نابود شود؛ دژ واقعی، اراده استادان و نخبگان ماست.»
بیاعتنایی به حقوق بینالملل
حمله به دانشگاه شریف در ادامه مجموعهای از حملات به مراکز تحقیقاتی صورت گرفته است. در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نهادهای دانشگاهی، از جمله برترین دانشگاههای فناوری و مهندسی کشور بهطور فزایندهای هدف قرار گرفتهاند.
وزارت علوم ایران اعلام کرد که دستکم ۳۰ دانشگاه هدف حمله واقع شدند. بر اساس گزارش انجمن مطالعات خاورمیانه بریتانیا نیز حداقل ۱۶ دانشگاه و مرکز پژوهشی آسیب دیدهاند.
روز ۸ فروردین، دانشگاه علم و صنعت ایران که در سال ۱۳۰۸ شمسی برای تربیت مهندسان تأسیس شده بود، هدف حمله قرار گرفت. میزان خسارات و تلفات همچنان مشخص نیست.
یک روز بعد، دانشگاه صنعتی اصفهان، یکی از معتبرترین دانشگاههای مهندسی کشور، برای دومین بار هدف حمله قرار گرفت. خبرگزاری فارس گزارش داد چندین ساختمان آسیب دیده و چهار نفر از کارکنان زخمی شدهاند. این دانشگاه پروژه رادار ملی ایران را توسعه داده و نخستین زیردریایی ایرانی را طراحی و اجرا کرده است.
در سال ۲۰۱۵، دانشگاههای شریف و صنعتی اصفهان بهترتیب رتبههای ۴۰ و ۶۳ را در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر زیر ۵۰ سال جهان کسب کردند.
روز ۱۳ فروردین، موشکی به انستیتو صدساله پاستور ایران، یکی از مراکز کلیدی بهداشت عمومی و تحقیقاتی، اصابت کرد و آزمایشگاههای تولید واکسن آن را به ویرانه تبدیل کرد. چند روز بعد، آزمایشگاه پلاسما و لیزر دانشگاه شهید بهشتی در تهران نیز هدف قرار گرفت.
از دیگر اهداف، کلینیک درمان ناباروری در بیمارستان گاندی تهران بود که در اوایل مارس مورد حمله قرار گرفت. زوجی که ده سال برای فرزنددار شدن تلاش کرده بودند، پیشتر به «میدلایست آی» گفته بودند که نمیدانند چه بر سر نمونههایشان آمده است.
حملات موشکی حتی اعضای هیئت علمی را نیز هدف قرار داده است. خبرگزاری جمهوری اسلامی گزارش داد که دکتر سعید شمقدری، دانشیار مهندسی برق دانشگاه صنعتی اصفهان، روز سوم فروردین همراه با خانوادهاش در حمله هوایی کشته شد.
لوئیس ترنر، رئیس کمیته آزادی آکادمیک انجمن مطالعات خاورمیانه بریتانیا، به «میدلایست آی» گفت الگوی این حملات یادآور روندی است که در حمله اسرائیل به غزه مشاهده شد و طی آن نظام آموزشی این منطقه تقریبا نابود شد.
او اظهار داشت: «به نظر میرسد بیاعتنایی گستردهای به جایگاه حفاظتشده دانشگاهها در حقوق بینالملل وجود دارد. این اقدامات میتواند مصداق جنایات جنگی باشد.»
ترنر سپس هشدار داد که آسیب به جامعه دانشگاهی ایران در سالهای آینده احساس خواهد شد: «چند نسل به دلیل تخریب زیرساختهای دانشگاهی از آموزش محروم خواهند شد؟»
وی افزود: «با توجه به نقشی که دانشگاهها در پیشرفت دانش دارند، این سطح از تخریب میتواند آثار عمیق و بلندمدتی بر جامعه ایران داشته باشد.»
«هدف واقعی، توانایی اندیشیدن است»
«میدلایست آی» مینویسد که این نهادهای هدفگرفتهشده، یک ویژگی مشترک دارند: همه آنها مراکز پژوهشی علمی و فناوری را در خود جای دادهاند، موضوعی که دانشجویانی مانند مرتضی و امیرحسین بهخوبی از آن آگاهند.
مرتضی گفت: «کسی میتواند توضیح دهد چرا فلسفه علم باید هدف قرار بگیرد؟ مشکل با فلسفه است یا با خود علم؟» او افزود: «به نظر میرسد هدف واقعی، توانایی اندیشیدن است.»
این حملات پس از دههها تحریم اقتصادی صورت میگیرد؛ تحریمهایی که با محدود کردن همکاریهای بینالمللی و جلوگیری از حضور دانشجویان در کنفرانسها، فعالیت دانشگاهیان ایرانی را مختل کردهاند.
رضا سهرابی، پژوهشگر دانشگاه تهران، گفت: «نداشتن ارتباط با دانشگاههای بینالمللی دشوار است؛ دانشجویان حتی نمیتوانند در مدارس تابستانی یا برنامههای تبادلی شرکت کنند.»
گزارشها حاکی است برخی سردبیران مجلات علمی مقالات پزشکان ایرانی را رد کردهاند و برخی دانشمندان نیز در پرداخت حق عضویت انجمنها و ثبتنام در رویدادها با مشکل مواجه شدهاند. دانشجویان ایرانی اکنون علاوه بر این مشکلات، با حملات به دانشگاههایشان نیز دستوپنجه نرم میکنند و ناچارند برای ادامه کار به اینترنتی ناپایدار تکیه کنند.
سهرابی گفت: «درس خواندن، کار کردن و پژوهش در زمان جنگ آسان نیست. من در حال نوشتن پایاننامه و مقالاتم هستم، اما دسترسی به منابعی مثل اینترنت دشوار است. قبلا برای مطالعه به کتابخانه میرفتم، اما اکنون بهدلیل جنگ تعطیل است.»
اسما عبدی، پژوهشگر فوقدکتری در دانشگاه اکستر، تأکید کرد که این حملات تلاشی برای تکمیل کاری است که تحریمها نتوانستهاند انجام دهند و هدف آن عقب راندن توسعه فناوری ایران است.
او گفت: «این دانشگاهها ستون فقرات تولید دانش و توسعه صنعتی و پیشرفت فناوری در ایران بودهاند. هر آنچه تحریمها نتوانستند متوقف کنند، اکنون با بمباران بهطور کامل نابود میشود.»
او افزود: «این بخشی از یک الگوی طولانی و حتی استعماری، برای تضعیف حاکمیت علمی و استقلال فناوری است، که در نهایت توان یک کشور برای حفظ استقلال در تولید دانش و توسعه فناوری را تضعیف میکند.»
تصورات سیاسی
عبدی به تاریخ طولانی اعتراضات دانشجویی در ایران اشاره کرد، از جمله در دوران شاه و همچنین اعتراضات اخیر که دانشگاهها به میدان اصلی آن تبدیل شدند.
او گفت: «در سراسر تاریخ معاصر ایران، جنبشهای دانشجویی و دانشگاهها مرکز بسیجهای ضداقتدارگرایانه و ضد امپریالیستی بودهاند. فضای فیزیکی دانشگاهها نیز اهمیت دارد، زیرا در همین فضاهاست که ایدهها مبادله میشوند و تصورات سیاسی شکل میگیرند.»
به نوشته «میدلایست آی»، پس از سقوط شاه و دودمان پهلوی، دانشگاهها همچنان پایگاه گروههای ملیگرا و چپگرا باقی ماندند. در خرداد ۱۳۵۹، رهبری جدید اسلامی آنها را در جریان «انقلاب فرهنگی» تعطیل کرد. زمانی که دانشگاهها در آذر ۱۳۶۱ بازگشایی شدند، دانشجویان و استادانی که با احکام اسلامی مخالف بودند اخراج شدند و «بسیج دانشجویی» برای نظارت و کنترل فعالیتهای دانشگاهی ایجاد شد.
در جریان اعتراضات سراسری دی ماه، دولت اعلام کرد که کلاسها بهصورت آنلاین برگزار میشوند، اقدامی که بسیاری آن را تلاشی برای مهار جنبش دانشجویی دانستند.
عبدی معتقد است هدفگیری دانشگاههای ایران توسط آمریکا و اسرائیل، ادامه همین سرکوب در سطحی گستردهتر است و عملا امکان شکلگیری بدیلهای سیاسی را از بین میبرد. او گفت: «اسرائیل در حال ادامه سرکوب گستردهتر علیه دانشگاههاست، اما در مقیاسی بسیار بزرگتر، با نابودی کامل این فضاها.»
وی در نهایت گفت: «این راهبرد که میتوان آن را نوعی دانشکشی دانست، مشابه آنچه با وحشت در غزه و اکنون در لبنان شاهد بودهایم، در پی از بین بردن امکان شکلگیری بدیلها و تخیلات سیاسی است و در نهایت چشمانداز دموکراسی در ایران را تضعیف میکند.»
