ایالات متحده پس از چند ماه تشدید تنش با ونزوئلا، سرانجام بامداد شنبه ۱۳ دی ماه طی عملیاتی ضربتی که با حملهای نظامی به کاراکاس همراه بود، نیکلاس مادورو، رئیسجمهور این کشور آمریکای جنوبی، و همسرش سیلیا فلورس را ربود و به خارج از کشور منتقل کرد.
این عملیات از نظر دامنه، اهداف و پیامدهای حقوقی و سیاسی، یکی از بحثبرانگیزترین اقدامات نظامی آمریکا در دهههای اخیر توصیف میشود. ایالات متحده پیش از این نیز رهبران کشورهای خارجی مانند صدام حسین در عراق و مانوئل نوریگا در پاناما را بازداشت کرده بود، اما همه آن موارد پس از جنگهایی صورت گرفت که از قبل اعلام شده بود.
اینبار همه در خواب بودند و حتی یک روز قبل از آن مادورو گفته بود که آماده گفتوگو با واشنگتن درباره مورد قاچاق مواد مخدر، نفت و مسئله مهاجرت است و این گفتوگو میتواند در «هر مکان و زمانی» که آمریکا بخواهد انجام شود.
آنچه ناظران میدانستند تلاش و جدیت آمریکا برای سرنگونی مادورو بود چنانکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، تاکید کرده بود که روزهای مادورو به شماره افتاده است. اما غافلگیری عظیم بود.
حمله چگونه رخ داد؟
حمله در ساعات اولیه بامداد و حوالی ساعت ۲ بامداد به وقت محلی آغاز شد. ساکنان کاراکاس از شنیدهشدن چندین انفجار شدید و پرواز مداوم هواپیماها و بالگردها در ارتفاع پایین خبر دادند. گزارشها حاکی است که دستکم هفت انفجار بزرگ در نقاط مختلف پایتخت رخ داده است.
اندکی پیش از آغاز حملات، اداره هوانوردی فدرال آمریکا به شرکتهای هواپیمایی تجاری دستور داده بود از ورود به حریم هوایی ونزوئلا خودداری کنند؛ اقدامی که بعد بهعنوان نشانهای از آمادهسازی برای عملیات نظامی تفسیر شد.
دولت ونزوئلا اعلام کرد که حملات تنها به کاراکاس محدود نبوده و شامل چند ایالت اطراف پایتخت نیز بوده است. همچنین گوستاوو پترو، رئیسجمهور کلمبیا، فهرستی از نقاطی را منتشر کرد که به گفته او مورد حمله قرار گرفتهاند، فهرستی که شامل مراکز کلیدی نظامی، سیاسی و زیرساختی بودند، از جمله پایگاه هوایی لا کارلوتا در مرکز کاراکاس، فورت تیونا که اصلیترین مجتمع نظامی ونزوئلاست،کاخ ریاستجمهوری میرافلورس، کاخ قانونگذاری فدرال، پایگاههای نگهداری بالگرد و در نهایت، چند فرودگاه نظامی و خصوصی.
همزمان با حملات، بخشهای بزرگی از کاراکاس در تاریکی فرو رفت. دولت ونزوئلا بلافاصله وضعیت اضطراری اعلام کرد و ایالات متحده را مسئول مستقیم حملات دانست. اما بهوضوح ارتش ونزوئلا نتوانست مقاومتی بکند. تصاویر پخششده از تلویزیون دولتی ونزوئلا خودروهای زرهی سوخته، اتوبوسهای منهدمشده و پایگاههای نظامی ویران در این کشور را نشان میدهد.
بیشتر بخوانید:
آمریکا حلقه محاصره ونزوئلا را تکمیل میکند؛ توافقهای نظامی جدید در آمریکای لاتین
«دزدی دریایی» یا اجرای قانون؛ آیا آمریکا بهطور قانونی میتواند نفتکشهای ونزوئلا را توقیف کند؟
بحران ونزوئلا؛ وقتی مردم قربانی دوگانه مادورو ـ آمریکا میشوند
ناوهای جنگی آمریکا در سواحل ونزوئلا برای مقابله با موادمخدر نیستند
بازداشت مادورو
ترامپ حدود ساعت ۹ صبح به وقت گرینویچ، با انتشار پستی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» عملیات آمریکا در ونزوئلا را تایید کرد و خبر از بازداشت رئیسجمهور این کشور داد. او نوشت که آمریکا «حملهای گسترده و موفقیتآمیز علیه ونزوئلا و رهبر آن انجام داده و او به همراه همسرش بازداشت و از کشور خارج شده است».
رئیسجمهور ایالات متحده افزود که این حمله با همکاری نیروهای مجری قانون آمریکا انجام شده، اما مشخص نکرد چه نهادی رهبری عملیات را بر عهده داشته است.
با این حال رسانههای آمریکایی نظیر سیانان گزارش دادهاند که توسط نیروهای ویژه ارتش آمریکا (دلتا فورس) عملیات بازداشت مادورو را انجام دادهاند. این گزارشها میگویند سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیآیای) از ماهها پیش مکانی را که مادورو در آن جضور داشت شناسایی کرده بود و تیمی از ماموران پلیس فدرال آمریکا هم در کنار نیروهای نظامی حضور داشتند.
به نوشته سیانان، نیروهای آمریکایی در حال انتقال مادورو به نیویورک هستند و او در دادگاه فدرال منهتن محاکمه خواهد شد. اما جزییات بیشتر را قرار است خود ترامپ امروز طی نشستی خبری در مارالاگو، اقامتگاه خصوصیاش در ایالت فلوریدا، ارائه دهد.
اتهامات مادورو چیست؟
پام باندی، دادستان کل ایالات متحده، با انتشار پستی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که نیکلاس مادورو و همسرش در دادگاه ناحیه جنوبی نیویورک بهطور رسمی تحت پیگرد قضایی قرار گرفتهاند.
این مقام آمریکایی، مادورو را به «توطئه از طریق تروریسم مواد مخدر»، «توطئه برای واردات کوکائین» به ایالات متحده و چند جرم دیگر از جمله نگهداری و توطئه برای استفاده از سلاحهای سنگین، مسلسل و تجهیزات انفجاری متهم کرده است. اما مشخص نیست که آیا همسر او نیز با همین اتهامها روبهروست یا نه، اگرچه باندی از این زوج با عنوان «قاچاقچیان بینالمللی مواد مخدر» یاد کرد.
او افزود: «آنها بهزودی طعم عدالت آمریکا را در خاک آمریکا و در دادگاههای آمریکایی خواهند چشید.»
پیشتر، مایک لی، سناتور جمهوریخواه ایالت یوتا، در شبکه اجتماعی ایکس نوشته بود که با مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده، صحبت کرده و روبیو به او گفته است که مادورو به دست نیروهای آمریکایی بازداشت شده تا بهدلیل اتهامهای کیفری در ایالات متحده محاکمه شود و اقدام نظامی بامداد شنبه به واقع برای حفاظت و پشتیبانی از افرادی انجام شد که مامور اجرای حکم بازداشت بودند.
کیفرخواست علیه مادورو در اصل سال ۲۰۲۰ تنظیم شده بود، اما تا امروز امکان اجرای آن وجود نداشت. از سویی پرسش درباره قانونی بودن اقدام آمریکا باقیست چرا که حتی متحدان اروپایی آمریکا نیز نسبت به همسویی اقدام ترامپ با اصول منشور سازمان ملل متحد درباره حاکمیت کشورها و تمامیت ارضی دولتها ابراز تردید کردهاند و صرفا بهطور سربسته گفتهاند که باید به این منشور احترام گذاشته شود.
واکنشهای بینالمللی چه بوده است؟
با این حال کشورهایی نیز به صراحت اقدام آمریکا را محکوم کردهاند، از جمله ایران که با استناد به حقوق بینالملل آن را مصداق کامل «عمل تجاوزکارانه» خوانده و هشدار داده که «پیامدهایش متوجه کل نظام بینالملل بوده و نظام مبتنی بر سازمان ملل را بیش از پیش در معرض فرسایش و تخریب قرار خواهد داد».
روسیه نیز از نخستین کشورهایی بود که بهشدت به این اقدام واکنش نشان داد. وزارت خارجه روسیه اعلام کرد گزارشها درباره انتقال اجباری نیکلاس مادورو و همسرش «بسیار نگرانکننده» است و خواستار توضیح فوری درباره سرنوشت آنها شد. مسکو این اقدام را نقض غیرقابل قبول حاکمیت یک کشور مستقل و مغایر با اصول بنیادین حقوق بینالملل دانست و حمله آمریکا را «تجاوز مسلحانه» توصیف کرد.
چین که متحد دولت مادورو محسوب میشد،نسبت به وخامت وضعیت امنیتی در ونزوئلا ابراز نگرانی کرد و به شهروندان خود هشدار داد که در آینده نزدیک به ونزوئلا سفر نکنند و از اتباع، شرکتها و نهادهای چینی حاضر در این کشور نیز خواست از مناطق درگیری و حساس دوری کنند.
بلاروس اما موضعی تندتر اتخاذ کرد. الکساندر لوکاشنکو، رئیسجمهور این کشور، اقدام آمریکا را بهطور «قاطع» محکوم کرد. وزارت خارجه بلاروس نیز اعلام کرد آنچه «تجاوز مسلحانه آمریکا» خوانده شده، تهدیدی مستقیم علیه صلح و امنیت بینالمللی است.
اما از سویی دیگر بریتانیا تلاش کرد فاصله خود را از این عملیات حفظ کند. کییر استارمر، نخستوزیر این کشور، گفت لندن در این حمله «به هیچوجه دخالتی نداشته است» و سپس تاکید کرد که خواهان روشنشدن واقعیتهاست و باید به حقوق بینالملل پایبند بود.
در سطح اتحادیه اروپا، مواضع مقامات و کشورها محتاطانه و دوگانه بوده است، چنانچه از یکسو نسبت به مشروعیت مادورو ابراز تردید کردهاند و از سوی دیگر ابراز نگرانی عمیق از پیامدهای این اقدام.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، اعلام کرد که اتحادیه اروپا بارها گفته است نیکلاس مادورو فاقد مشروعیت سیاسی است و از گذار مسالمتآمیز حمایت میکند. او اما در عین حال خواستار احترام به حقوق بینالملل و منشور سازمان ملل متحد شد.
در میان کشورهای عضو هم بلژیک اعلام کرد سفارتش در منطقه در حالت آمادهباش کامل است و تحولات را در هماهنگی با شرکای اروپایی دنبال میکند. هلند گفت وضعیت در کاراکاس همچنان نامشخص است و دولت این کشور از طریق سفارت خود در حال پیگیری اوضاع است. اسپانیا هم اعلام کرد تحولات را از نزدیک زیر نظر دارد و همزمان خواستار کاهش تنشها شد.
آیا همه اینها زیر سر نفت است؟
ترامپ تاکنون فشار و اقدامات نظامی خود علیه ونزوئلا را با هدف مقابله با قاچاق مواد مخدر توجیه کرده است، اما در هفتههای اخیر، برخی از مشاوران ارشد او آشکارا درباره نفت ونزوئلا سخن گفتهاند.
استیون میلر، مشاور ارشد ترامپ، حدود دو هفته پیش ادعا کرد که آمریکا «صنعت نفت ونزوئلا را ایجاد کرده» و بنابراین نفت این کشور باید متعلق به آمریکا باشد.
اما حقوق بینالملل به صراحت اعلام میکند که منابع طبیعی کشورها متعلق به دولتهای مستقل است. ذخایر نفت خام ونزوئلا، که بزرگترین ذخایر اثباتشده جهان است، در سال ۲۰۲۳ حدود ۳۰۳ میلیارد بشکه برآورد شده بود، کشوری که صنعت نفت خود را در سال ۱۹۷۶ ملی کرد.
آینده ونزوئلا چه خواهد شد؟
طبق قانون اساسی ونزوئلا، اگر مادورو از کشور خارج شده باشد، معاون او، یعنی دلسی رودریگز جانشینش خواهد شد. اما مشخص نیست ساختار قدرتی که طی ۲۵ سال توسط چاوز و مادورو ایجاد شده، بدون آنها دوام بیاورد یا نه. از سویی خبرگراری رویترز به نقل از منابع آگاه گزارش داده که دلسی رودریگز هماکنون در روسیه حضور دارد.
در این حال توجهها به ماریا کورینا ماچادو، رهبر اپوزیسیون ونزوئلا و برنده جایزه نوبل صلح، معطوف شده است؛ شخصیتی که از او بهعنوان متحد سیاسی دونالد ترامپ یاد میشود. ماچادو که در ماههای گذشته بهدلیل فشارهای امنیتی از ونزوئلا خارج شده بود، پیشتر آشکارا خواستار مداخله نظامی برای پایاندادن به حاکمیت مادورو شده و بارها از نقش ایالات متحده در «گذار سیاسی» حمایت کرده است.
اگر ساختار قدرت کنونی در کاراکاس فروبپاشد، تحلیلگران میگویند او میتواند به یکی از چهرههای محوری در دوران گذار یا نظم سیاسی جدید تبدیل شود؛ هرچند میزان پایگاه اجتماعی او در داخل کشور و واکنش نهادهای نظامی و امنیتی ونزوئلا به چنین سناریویی همچنان نامشخص است.
بیشتر بخوانید:
آیا ونزوئلا برای حمله نظامی آمریکا آماده است؟
وزیر جنگ آمریکا آغاز عملیات «نیزه جنوب» را اعلام کرد؛ سایه جنگ بر ونزوئلا
گاردین: ترامپ در تماس تلفنی از مادورو خواست از قدرت کنارهگیری کند
