شبکه خبری الجزیره در گزارشی به تاثیر جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران بر فراوانی جهانی غذا و قیمتهای آن پرداخته و به نقل از کارشناسان هشدار داده با اینکه از آغاز این جنگ قیمت جهانی مواد غذایی افزایش داشته، اما تاثیرات کامل جنگ هنوز خودش را نشان نداده است.
شروع گزارش الجزیره یادآور این نکته است که طی حدود دو ماهی که از آغاز جنگ ایران میگذرد، قیمت سوخت و کود شیمیایی در سراسر جهان بهشدت افزایش یافته است. اما اکنون پرسشی که ذهن اقتصاددانان و سیاستگذاران را به خود مشغول کرده این است که پیامدهای این بحران چه زمانی و با چه شدتی بر هزینه مواد غذایی تأثیر خواهد گذاشت.
به نوشته این رسانه، تحلیلگران بهطور کلی همنظرند که اثر واقعی این درگیری هنوز نمایان نشده، چرا که بین افزایش هزینه نهادههای کشاورزی و بالا رفتن قیمتها در فروشگاهها فاصله زمانی وجود دارد. آنها همچنین توافق دارند که شدت پیامدها تا حد زیادی به این بستگی دارد که اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز چه مدت ادامه پیدا کند؛ گذرگاهی که معمولا حدود یکسوم کود شیمیایی حملشده از طریق دریا و یکچهارم نفت جهان از آن عبور میکند.
متین قائم، مدیر اجرایی مرکز پژوهشهای توسعه در دانشگاه بن آلمان، به الجزیره گفت: «قیمت مواد غذایی در ماههای آینده قطعا افزایش خواهد یافت و این موضوع تأمین یک رژیم غذایی کافی و سالم را برای بسیاری از مردم جهان دشوارتر میکند.»
او افزود: «افراد فقیر در آفریقا و آسیا بیشترین آسیب را خواهند دید، چرا که بخش بزرگی از درآمدشان را به هر حال صرف غذا میکنند.» وی ادامه داد: «احتمالا گرسنگی و سوءتغذیه افزایش خواهد یافت.»
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) هفته گذشته هشدار داد که تداوم بحران در تنگه هرمز میتواند به «فاجعهای» جهانی در حوزه غذا منجر شود. به گفته فائو، کشورهایی مانند هند، بنگلادش، سریلانکا، سومالی، سودان، تانزانیا، کنیا و مصر از جمله کشورهایی هستند که بیشترین خطر را متحمل میشوند.
بر اساس تحلیلی که ماه گذشته منتشر شد، برنامه جهانی غذا اعلام کرد اگر این جنگ تا میانه سال ادامه یابد و قیمت نفت بالاتر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه باقی بماند، نزدیک به ۴۵ میلیون نفر دیگر ممکن است با کمبود شدید غذا مواجه شوند.
تولید جهانی غلات
الجزیره ادامه میدهد که تا اینجا، جنگ تنها تأثیر محدودی بر قیمت مواد غذایی گذاشته است، به طوری که حتی برخی ناظران را شگفتزده کرده است.
طبق شاخص قیمت مواد غذایی فائو، قیمت جهانی غذا در ماه گذشته نسبت به فوریه ۲.۴ درصد افزایش یافته است. قیمت غلات حتی افزایش کمتری داشته و تنها ۱.۵ درصد رشد کرده است.
برای مقایسه، قیمت کلی مواد غذایی همچنان حدود ۱۱ درصد پایینتر از میانگین سال ۲۰۲۲ است؛ زمانی که بازارها با دو شوک همزمان، تهاجم روسیه به اوکراین و همهگیری کووید۱۹، مواجه بودند.
در حالی که افزایش قیمت نفت و کود شیمیایی هزینه تولید غذا را بالا برده، بیشتر غذایی که در حال حاضر در جهان مصرف میشود، پیش از آغاز جنگ تولید شده است. تولید جهانی غلات نیز هرگز تا این حد بالا نبوده است.
بر اساس پیشبینی فائو، ذخایر غلات تا پایان فصل کشاورزی ۲۰۲۶ به رکورد ۹۵۱.۵ میلیون تن خواهد رسید که حدود ۹ درصد بیشتر از سال قبل است.
ساندرو اشتاینباخ، کارشناس سیاست کشاورزی و اقتصاد کاربردی در دانشگاه ایالتی داکوتای شمالی، گفت تغییرات اخیر قیمتها باید با احتیاط تفسیر شود و آن را «سیگنالی ترکیبی، نه دلیلی روشن برای اطمینان» توصیف کرد.
او گفت: «شوکهای مربوط به نهادهها معمولا با تأخیر منتقل میشوند.» وی افزود: «موجودی انبارها، خریدهای قبلی کود، انتقال تدریجی هزینهها و عدم قطعیت درباره مدت بحران، همگی میتوانند بهطور موقت اثرات را کاهش دهند.»
این کارشناس با این حال تأکید کرد: «کشاورزی بر اساس چرخههای زیستی و فصلی عمل میکند، در حالی که بازارهای کود و حملونقل میتوانند ظرف چند روز یا چند هفته قیمتها را تغییر دهند.»
شاخصهای کلی قیمت که توسط نهادهایی مانند سازمان ملل منتشر میشود، لزوما سختیهایی را که بسیاری از خانوارهای کشورهای فقیر متحمل میشوند، بهطور کامل نشان نمیدهد.
شورو داسگوپتا، پژوهشگر یک اندیشکده در ایتالیا، به الجزیره گفت: «در بسیاری از کشورهای کمدرآمد، قیمت سوخت بهطور مستقیما بر قیمت خردهفروشی مواد غذایی تأثیر میگذارد، چرا که هزینه حملونقل سهم بسیار بزرگتری از هزینه کل خانوار را نسبت به کشورهای ثروتمند تشکیل میدهد.»
او افزود: «بنابراین حتی پیش از هرگونه شوک احتمالی در برداشت محصولات امسال، افزایش هزینه انرژی همین حالا هم بر بودجه غذایی در شهرهایی مانند داکا، قاهره و لاگوس تأثیر گذاشته است.»
با افزایش قیمت غذا، خانوارها اغلب ناچار میشوند مصرف میوه، سبزیجات و پروتئین را کاهش داده و به سمت مواد غذایی ارزانتر و پرکالری روی بیاورند؛ تغییری که پیامدهای بلندمدتی برای تغذیه کودکان و سلامت عمومی دارد.
شدت وضعیت کنونی
در حالی که درباره تأخیر در اثرگذاری جنگ و اهمیت بازگشایی تنگه هرمز توافق گستردهای وجود دارد، درباره شدت وضعیت فعلی اختلافنظر بیشتری دیده میشود. معاملهگرانی که قراردادهای مالی مرتبط با محصولات کشاورزی را خریدوفروش میکنند، تنها افزایشهای متوسط قیمت را در ماههای آینده پیشبینی میکنند.
قراردادهای آتی گندم و ذرت در بورس شیکاگو نشاندهنده افزایش ۴ تا ۵ درصدی قیمتها تا پایان سال است. از برخی جهات، جهان اکنون نسبت به گذشته آمادگی بهتری برای مقابله با چنین بحرانهایی دارد.
در بحران غذایی سالهای ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۸، زمانی که قیمت جهانی گندم بیش از ۱۳۵ درصد افزایش یافت، بسیاری از کشورها از جمله چین، هند، ویتنام و اوکراین صادرات محصولات اساسی را محدود کردند.
اقتصاددانان میگویند این محدودیتها بحران را تشدید کرد؛ بحرانی که در ابتدا ناشی از ترکیبی از خشکسالی، کاهش ذخایر غلات و افزایش قیمت نفت بود. در جنگ فعلی، چنین موج گستردهای از ممنوعیت صادرات غذا دیده نشده است، هرچند ایران و کویت که تأمینکنندگان اصلی غذا در سطح جهانی نیستند، محدودیتهایی اعمال کردهاند.
الیزابت رابینسون، استاد اقتصاد محیطزیست در مدرسه اقتصاد لندن، گفت: «وضعیت فعلی کمی متفاوت است.»
او افزود: «بازارهای غلات مختل نشدهاند و کشورها مانند سال ۲۰۰۸ واکنش نشان نمیدهند. بنابراین احتمالا نیازی نیست نگران افزایش شدید قیمت مواد غذایی در آینده نزدیک باشیم.»
استیو ویگینز، پژوهشگر یک مؤسسه توسعه در لندن، نیز گفت پیشبینیهای بدبینانه توانایی بازارها برای سازگاری با شوکها را دستکم میگیرند.
او گفت: «کشاورزی در سراسر جهان متنوع و پراکنده است، بسیار بیشتر از صنایعی مانند خودروسازی. کشاورزان مهارت بالایی در تطبیق سیستمهای تولید خود با تغییرات قیمت نهادهها، قیمت محصولات و نوآوریهای فنی دارند.»
ویگینز یادآور شد که در بحران ۲۰۰۷–۲۰۰۸ نیز برخی تحلیلگران تصور میکردند قیمت غلات هرگز به حالت عادی بازنمیگردد، اما در نهایت این قیمتها دوباره کاهش یافت. او گفت: «آنها تصور میکردند سیستم از کار افتاده است، اما خوشبختانه اشتباه میکردند.»
احتمال افت محصولات
با این حال، هرچه تنگه هرمز مدت طولانیتری بسته بماند، قیمت موادی مانند اوره، آمونیاک، گوگرد و فسفات بیشتر افزایش خواهد یافت و این به معنای هزینههای بالاتر برای کشاورزان است.
فائو برآورد کرده است که اگر بحران حل نشود، قیمت کود شیمیایی در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ بهطور متوسط ۲۰ درصد افزایش خواهد داشت.
کتی بیلیس، کارشناس امنیت غذایی در دانشگاه کالیفرنیا، سانتا باربارا، گفت بعید نیست که بهزودی در برخی کشورها شاهد افزایش قابل توجه قیمتها باشیم.
او گفت: «ما در ماه مارس افزایش جزئی قیمت غذا را دیدهایم، اما احتمال میدهم آمار آوریل بدتر باشد.» وی افزود: «باید دید آیا سطح زیر کشت محصولات اصلی در بهار امسال کاهش مییابد یا نه؛ زیرا این میتواند نشانهای از واکنش کشاورزان به افزایش هزینه نهادهها باشد.»
او در پایان گفت: «حتی اگر سطح زیر کشت ثابت بماند، ممکن است به دلیل کاهش استفاده از نهادهها، شاهد افت محصولات باشیم.»
