در شام رسمی کاخ سفید، جای نشستن مهمانان فقط مسئلهٔ تشریفات نیست. وقتی رئیسجمهور آمریکا میزبان رهبر چین است، افراد حاضر در میز اصلی در عکسها و روایتهای دیدار برجسته میشوند. انتخاب آنها نشان میدهد میزبان میخواهد توجه مهمان و جهان را به چه کسانی و چه موضوعهایی جلب کند.
در شام ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ برای شی جینپینگ، ایلان ماسک، جنسن هوانگ مدیرعامل انویدیا، لیزا سو مدیرعامل ایامدی، و تیم کوک، رئیس اجرایی هیئتمدیرهٔ اپل، همراه با شی، همسرش و زوج ترامپ سر میز اصلی نشستند. انویدیا و ایامدی تراشههایی طراحی میکنند که برای توسعهٔ هوش مصنوعی اهمیت دارند. حضور مدیران شرکتهای فناوری در چنین مراسمی تازه نیست؛ کوک و مارک زاکربرگ در سال ۲۰۱۵ نیز به شام اوباما برای شی دعوت شده بودند. اما اینبار حضور چهرههای اصلی صنعت هوش مصنوعی بر سر میز اصلی، معنای تازهای به ترکیب مهمانان میدهد: فناوری دیجیتال به یکی از میدانهای رقابت قدرتها تبدیل شده است.
دگرگونی فناوری دیجیتال، در کنار تغییرات اقلیمی، تغییرات جمعیتی، شکاف در نظم جهانی و بیثباتی اجتماعی، یکی از مگاترندهای جهان امروز است. مگاترند روندی عمیق و بلندمدت است که از مرز کشورها میگذرد و جنبههای گوناگون زندگی جوامع بشری را تغییر میدهد. هوش مصنوعی دامنهٔ این دگرگونی را از کار و تجارت تا روابط انسانی گسترش داده است. در یک نظرسنجی در آمریکا، بیش از نیمی از نوجوانان گفتهاند برای کار مدرسه از چتبات کمک گرفتهاند. در پژوهشی دیگر در انگلستان و ولز، یکچهارم نوجوانان گفتهاند برای مسائل سلامت روان به سراغ چتبات رفتهاند. در ایران هم نمونههای این استفاده را میبینیم؛ از گفتوگو و کمک درسی تا تقلب در امتحان.
در اقتصاد دیجیتال، توجه و دادههای مردم ارزش اقتصادی دارند. پلتفرمها با کمک هوش مصنوعی از رفتار کاربران میآموزند و محتوا و تبلیغات را برای هر فرد شخصیسازی میکنند. ممکن است دو نفر در یک اتاق نشسته باشند، اما یکی تبلیغ دوچرخه ببیند و دیگری تبلیغ کامپیوتر؛ چون نیازها و رفتار آنلاینشان متفاوت است. چنین ابزارهایی میتوانند خدمات مفیدتری بسازند، اما جمعآوری اطلاعات، نظارت بر شهروندان و تأثیرگذاری بر تصمیمهای اجتماعی و سیاسی آنها را نیز آسانتر میکنند.
هوش مصنوعی، که روی صفحهٔ تلفن به شکل یک آیکون ساده دیده میشود، در پشت صحنه به تراشههای پیشرفته، مراکز دادهٔ عظیم، برق پایدار، تجهیزات خنککننده، سرمایه و متخصصان وابسته است. برای تصور اندازهٔ این زیرساخت، کافی است به برق نگاه کنیم: مصرف برق گوگل در سال ۲۰۲۵، برای همهٔ فعالیتهایش و نه فقط هوش مصنوعی، تقریبا ۱۱ درصد تقاضای سالانهٔ برق ایران بود. پیشبینی میشود مصرف برق مراکز دادهٔ جهان تا سال ۲۰۳۰ تقریبا دو برابر شود. انرژی بدون تراشه و متخصص مدل پیشرفته نمیسازد؛ تراشه نیز بدون برق و مرکز داده کارایی ندارد.
رقابت اصلی در توسعهٔ هوش مصنوعی میان آمریکا و چین است. شرکتهای فناوری حاضر در آن شام نیز در بخشهایی از این رقابت نقش دارند؛ انویدیا و ایامدی حتی در بازار تراشه رقیب یکدیگرند. آمریکا میخواهد برتریاش را در تراشهها و مدلهای پیشرفته حفظ کند و دسترسی چین به فناوریهای حساس را محدود کرده است. چین نیز به دنبال جایگزینهای داخلی است. شرکتها میکوشند مدلهایشان را از راه برنامهها و پلتفرمهای خود به میلیونها کاربر برسانند. در این رقابت، هر روز تأخیر ممکن است به چشم عقبماندن از رقیب دیده شود.
نگاهی به پیامدهای انقلاب صنعتی نشان میدهد که آثار زیانبار توسعهٔ شتابزده گاهی دیرتر از خود فناوری آشکار میشوند. آن زمان آلودگی طبیعت و محیطزیست یکی از هزینهها بود؛ امروز باید پیامدهای فناوری دیجیتال برای روان و روابط انسانها را نیز جدی گرفت. در مطالعهای بر بیش از ۳۷ هزار نوجوان نروژی، حدود ۱۶ درصد گفتهاند در یک سال گذشته به خود آسیب زدهاند. خودآزاری در میان نوجوانانی که روزانه بیش از سه ساعت در شبکههای اجتماعی بودند، بیشتر دیده شد. پرسش این است: اگر شتاب توسعهٔ هوش مصنوعی از توان ما برای آزمودن و مهار خطرهایش پیشی بگیرد، چه میشود؟
استفاده از هوش مصنوعی به زندگی روزمره محدود نیست؛ جنگ نیز یکی از عرصههای کاربرد آن است و در آنجا هزینهٔ خطا میتواند بسیار سنگینتر باشد. امروز سامانههای هوشمند در گردآوری اطلاعات و فرایند هدفگیری به کار میروند. حمله به مدرسهٔ میناب و مجموعهٔ ورزشی لامِرد، که هیئت حقیقتیاب سازمان ملل دربارهٔ احتمال وقوع جنایت جنگی در آنها ابراز نظر کرده، ضرورت پاسخگویی را به تلخترین شکل یادآوری میکند. با وجود درخواست سناتورهای آمریکایی، وزارت دفاع آمریکا هنوز گزارش عمومی و روشنی از تحقیق دربارهٔ حملهٔ میناب منتشر نکرده است. انتشار گزارش و بررسی مستقل آن میتواند روشن کند آیا هوش مصنوعی در زنجیرهٔ تصمیمگیری این حمله نقشی داشته است و اگر داشته، دامنهٔ آن تا کجا بوده است.
هشدار دربارهٔ خطرهای هوش مصنوعی از سوی توسعهدهندگان همین صنعت هم شنیده میشود. سم آلتمن، مدیرعامل اوپنایآی و از مهمانان همان شام، پیشتر در سنای آمریکا از تنظیمگری و ارزیابی مستقل دفاع کرده بود. اوپنایآی، سازندهٔ چتجیپیتی، در ۲۵ سپتامبر اعلام کرد که به دهها نهاد هشدار داده است عاملهای هوش مصنوعیاش ممکن است محدودیتهای دسترسی وبسایتهای آنها را دور زده یا در کارشان اختلال ایجاد کرده باشند. در میان موارد گزارششده، وبسایتهای دولتی در استرالیا و آمریکا نیز دیده میشوند. همین هشدارها نشان میدهد سامانهای که برای یافتن اطلاعات به کار گرفته شده، ممکن است برای رسیدن به هدفش از مرزهای تعیینشده عبور کند.
با وجود این هشدارها، ترامپ در سخنرانی ۲۲ سپتامبر در سازمان ملل گفت نمیخواهد رشد هوش مصنوعی را مهار کند و بر پیروزی آمریکا در این رقابت تأکید کرد. پرسش همچنان باقی است: چه کسی اطمینان میدهد که آزمودن این سامانهها و پاسخگویی در برابر خطاهایشان، همپای سرعت توسعهٔ آنها پیش برود؟
شام تمام میشود، مهمانان برمیخیزند و میز جمع میشود. اما از شواهد چنین برمیآید که رقابت بر سر تراشه، انرژی و مدلهای قدرتمندتر ادامه دارد. برای مهمانان ضیافت ترامپ، پرسش شاید این باشد که چه کسی پیروز میشود؛ برای کسانی که پشت آن میز جایی ندارند، این است که چه چیزی از زندگیشان به خطر خواهد افتاد.
دیگر نوشتههای عباس برآبادی در نیماد:
نسخه دهههشتادیِ شما چه شکلی است؟ از وایرال شدن پست تا وایرال شدن احساسات
تحریم بشردوستانه؛ اینبار تافل
هشدار محقق آنتروپیک و اوپن ایآی: شرکتهای هوش مصنوعی با زندگی ما قمار میکنند
