حمید آصفی، فعال سیاسی ملیگرا، از هجوم نیروهای امنیتی به خانه، ضرب و شتم شدید و بازداشت کوتاه مدت خود در روزهای آغازین جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران خبر داد، رخدادی که در نهایت ماموران امنیتی آن را حاصل «اشتباه اداری» دانستهاند.
همدلی با مردم فلسطین، لبنان، عراق، یمن، ترکیه، افغانستان، همسایگان بالا و پایین، دو کشور آنسوتر، دو مرز این سوتر، دیگر فقط یک انتخاب اخلاقی نیست؛ بلکه نوعی آگاهی از واقعیتِ درهمتنیده زیستن در این منطقه است؛ جایی که فاصلهها کمتر از آن چیزیاند که روی نقشه دیده میشود. رنج در این منطقه، هرگز کاملا «دیگری» نیست. وقتی کودکی در فلسطین کشته میشود و این چرخه خشونت ادامه پیدا میکند، پژواک آن میتواند کودکان لبنان، یمن، عراق، ایران یا هر نقطهای از این فرش را در بر بگیرد.
میانجیگری پاکستان برای مذاکرات آتشبس میان ایران و ایالات متحده نقطه عطفی در سیاست خارجی این کشور مسلمان آسیای جنوب آسیا محسوب میشود. در حالی که پیشتر کشورهایی نظیر عمان، قطر یا ترکیه نقشهای کلیدی اینچنینی را در منازعات خاورمیانه ایفا میکردند، اینبار دکترین سیاست خارجی اسلامآباد دست بالا را یافت و توانست طرفین را به آتشبس و مذاکره برای پایان جنگ راضی کند. اما چگونه امروز اسلامآباد توانسته این موقعیت پراهمیت را بیابد و در جایگاه میانجی صلح در خاورمیانه قرار بگیرد؟
تحولات اخیر بار دیگر این واقعیت مهم را برجسته میکند که یکی از جدیترین آسیبهایی که در سالهای گذشته متوجه جامعه ایرانی شده، تضعیف عزتنفس ملی است. این وضعیت را نمیتوان جدا از پروژههای بلندمدتی دید که تلاش کردهاند این تصور را جا بیندازند که راهحل مسائل ایران نه در درون، بلکه در بیرون از مرزها -در میان قدرتهای خارجی یا نیروهای وابسته به آنها- باید جستوجو شود.
کمتر از ۲۴ ساعت پس از اعلام آتشبس ایران و آمریکا، حملات مرگبار اسرائیل به لبنان و پاسخ موشکی حزبالله، شکاف عمیقی بر سر دامنه این توافق ایجاد کرده است. تهران و متحدانش لبنان را بخشی از آتشبس میدانند، در حالیکه آمریکا و اسرائیل این موضوع را رد میکنند. همزمان، مذاکرات اسلامآباد در شرایطی آغاز میشود که نهتنها بیاعتمادی افزایش یافته، بلکه میدان لبنان به عامل تعیینکننده سرنوشت این گفتوگوها تبدیل شده است.
با وجود آتشبس، عبور کشتیها از تنگه هرمز همچنان محدود و مشروط باقی مانده است. کاهش تردد دریایی، افزایش قیمت نفت و پیوند بحران با حملات اسرائیل به لبنان، این گذرگاه حیاتی را به یکی از کانونهای اصلی تنش سیاسی و انرژی در سطح جهانی تبدیل کرده است.
در این گفتار، قصد دارم با اتکاء به دیدگاه «میهندوستی انتقادی» به واکاوی سه پرسش محوری مرتبط با شرایط کنونی ایران بپردازم. منظورم از «میهندوستی انتقادی» رویکردی سیاسی است که میکوشد دفاعِ حقوقبشری از کیانِ سرزمین و جانِ شهروندان را با نقدِ ساختاری و سازشناپذیرِ شیوه حکمرانی غیر دموکراتیک همآهنگ سازد؛ این دیدگاه به استبداد داخلی نه میگوید اما نه به قیمت استیلای خارجی، و همزمان به استیلای خارجی هم نه میگوید اما نه به قیمت تحکیم استبداد داخلی.
توافق آتشبس دو هفتهای آمریکا و ایران موجی از نارضایتی در بین اسرائیلیها برپا کرده است. تنها گروههای ضدجنگ داخل اسرائیل که تعدادشان چندان هم نیست شادی میکنند و از توقف جنگ خوشحالند اما دولت نتانیاهو زیر خرواری از انتقادات جدی داخلی و خارجی گرفتار شده است.
کمتر از نیمروز پس از آتشبس میان ایران با ایالات متحده و اسرائیل، نواحی مختلف لبنان و شهر بیروت روز چهارشنبه صحنه یکی از سنگینترین حملات اسرائیل بود و در حالی که ایران تهدید به تلافی کرده، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، مدعی شده لبنان جزو توافق آتشبس نبوده است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، تنها ساعتی پیش از پایان ضربالاجلی که برای ایران تعیین کرده بود، اعلام کرد با آتشبسی دوهفتهای موافقت کرده و دستور حمله گسترده به تأسیسات ایران را متوقف کرده است.
در حالی که جنگ وارد ماه دوم شده، تبعات ویرانگر آن آشکارتر از هر زمان دیگری هویدا گشته است. اکنون که بحث به نابودی زیرساختها، عقبگرد به «عصر حجر» و ضربالاجلهای تحقیرآمیز دونالد ترامپ رسیده و تشت رسوایی «کمکهای آمریکا و اسرائیل به ایرانیان» از بام افتاده است، بحث اخلاقی درباره مسئولیت جنگ بیش از پیش برجسته شده است.
چین و روسیه روز سهشنبه ۱۸ اسفند پیشنویس قطعنامه سازمان ملل را که کشورها را به هماهنگی برای حفاظت از کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز تشویق میکرد، وتو کردند و آن را جانبدارانه علیه ایران دانستند؛ در حالی که سفیر آمریکا در این نهاد از «کشورهای مسئول» خواست به ایالات متحده برای تأمین امنیت این آبراه بپیوندند.