در حالی که مذاکرات مستقیم میان ایران و ایالات متحده در اسلامآباد وارد مراحل فنی و کارشناسی شده، این گفتوگوها که پس از جنگ ۳۹ روزه و در سایه یک آتشبس موقت انجام میشود، عالیترین سطح مذاکرات میان دو کشور طی ۴۷ سال حکومت جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود.
بیش از یکصد فعال فرهنگی و دانشگاهی در سوئد در نامهای سرگشاده به رئیس پارلمان این کشور به دعوت احزاب محافظهکار از شاهزاده رضا پهلوی، ولیعهد سابق ایران، برای سخنرانی در پارلمان اعتراض کردند و با اشاره به حمایتهای او از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، آن را با سنت سیاسی صلحطلبانه در سوئد در تعارض دانستند.
جنگ اخیر ایالات متحده و اسرائیل با ایران، بهسرعت از یک بحران امنیتی منطقهای فراتر رفته و به یک شوک اقتصادی چندلایه با پیامدهای جهانی تبدیل شده به طوری که افزایش شدید قیمت انرژی، اختلال در زنجیرههای تأمین و تشدید نااطمینانی ژئوپلیتیکی، اقتصادهای بزرگ و کوچک را بهطور همزمان تحت فشار قرار داده است.
نشریه اکونومیست مینویسد جنگ ۳۹ روزه دو واقعیت مهم را آشکار کرد: نخست، توانایی ایران در بستن تنگه هرمز بهعنوان یکی از حیاتیترین شریانهای انرژی جهان، و دوم، افزایش تردیدها درباره اتکا به آمریکا؛ کشوری که حضور نظامیاش زمانی عامل بازدارندگی تلقی میشد، اما اکنون خود میتواند آغازگر بحران باشد.
در آستانه آغاز مذاکرات ایران و آمریکا در اسلامآباد، چشمانداز آتشبس شکنندهتر از آن است که بهسادگی به صلحی پایدار تبدیل شود. اختلاف بر سر شمول لبنان در آتشبس، تداوم حملات اسرائیل، شروط اولیه تهران و تهدیدهای همزمان واشنگتن، فضای مذاکرات را با بیاعتمادی عمیق همراه کرده است. در چنین شرایطی، پاکستان با هدفی حداقلی—حفظ آتشبس و تداوم گفتوگوها—میکوشد از فروپاشی کامل مسیر دیپلماتیک جلوگیری کند؛ مسیری که سرنوشت آن نهتنها برای منطقه، بلکه برای اقتصاد جهانی نیز تعیینکننده است.
حمید آصفی، فعال سیاسی ملیگرا، از هجوم نیروهای امنیتی به خانه، ضرب و شتم شدید و بازداشت کوتاه مدت خود در روزهای آغازین جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران خبر داد، رخدادی که در نهایت ماموران امنیتی آن را حاصل «اشتباه اداری» دانستهاند.
همدلی با مردم فلسطین، لبنان، عراق، یمن، ترکیه، افغانستان، همسایگان بالا و پایین، دو کشور آنسوتر، دو مرز این سوتر، دیگر فقط یک انتخاب اخلاقی نیست؛ بلکه نوعی آگاهی از واقعیتِ درهمتنیده زیستن در این منطقه است؛ جایی که فاصلهها کمتر از آن چیزیاند که روی نقشه دیده میشود. رنج در این منطقه، هرگز کاملا «دیگری» نیست. وقتی کودکی در فلسطین کشته میشود و این چرخه خشونت ادامه پیدا میکند، پژواک آن میتواند کودکان لبنان، یمن، عراق، ایران یا هر نقطهای از این فرش را در بر بگیرد.
میانجیگری پاکستان برای مذاکرات آتشبس میان ایران و ایالات متحده نقطه عطفی در سیاست خارجی این کشور مسلمان آسیای جنوب آسیا محسوب میشود. در حالی که پیشتر کشورهایی نظیر عمان، قطر یا ترکیه نقشهای کلیدی اینچنینی را در منازعات خاورمیانه ایفا میکردند، اینبار دکترین سیاست خارجی اسلامآباد دست بالا را یافت و توانست طرفین را به آتشبس و مذاکره برای پایان جنگ راضی کند. اما چگونه امروز اسلامآباد توانسته این موقعیت پراهمیت را بیابد و در جایگاه میانجی صلح در خاورمیانه قرار بگیرد؟
تحولات اخیر بار دیگر این واقعیت مهم را برجسته میکند که یکی از جدیترین آسیبهایی که در سالهای گذشته متوجه جامعه ایرانی شده، تضعیف عزتنفس ملی است. این وضعیت را نمیتوان جدا از پروژههای بلندمدتی دید که تلاش کردهاند این تصور را جا بیندازند که راهحل مسائل ایران نه در درون، بلکه در بیرون از مرزها -در میان قدرتهای خارجی یا نیروهای وابسته به آنها- باید جستوجو شود.
کمتر از ۲۴ ساعت پس از اعلام آتشبس ایران و آمریکا، حملات مرگبار اسرائیل به لبنان و پاسخ موشکی حزبالله، شکاف عمیقی بر سر دامنه این توافق ایجاد کرده است. تهران و متحدانش لبنان را بخشی از آتشبس میدانند، در حالیکه آمریکا و اسرائیل این موضوع را رد میکنند. همزمان، مذاکرات اسلامآباد در شرایطی آغاز میشود که نهتنها بیاعتمادی افزایش یافته، بلکه میدان لبنان به عامل تعیینکننده سرنوشت این گفتوگوها تبدیل شده است.
با وجود آتشبس، عبور کشتیها از تنگه هرمز همچنان محدود و مشروط باقی مانده است. کاهش تردد دریایی، افزایش قیمت نفت و پیوند بحران با حملات اسرائیل به لبنان، این گذرگاه حیاتی را به یکی از کانونهای اصلی تنش سیاسی و انرژی در سطح جهانی تبدیل کرده است.
در این گفتار، قصد دارم با اتکاء به دیدگاه «میهندوستی انتقادی» به واکاوی سه پرسش محوری مرتبط با شرایط کنونی ایران بپردازم. منظورم از «میهندوستی انتقادی» رویکردی سیاسی است که میکوشد دفاعِ حقوقبشری از کیانِ سرزمین و جانِ شهروندان را با نقدِ ساختاری و سازشناپذیرِ شیوه حکمرانی غیر دموکراتیک همآهنگ سازد؛ این دیدگاه به استبداد داخلی نه میگوید اما نه به قیمت استیلای خارجی، و همزمان به استیلای خارجی هم نه میگوید اما نه به قیمت تحکیم استبداد داخلی.