سیانان در یادداشتی به قلم فرید زکریا، تحلیلگر ارشد سیاست خارجی این شبکه، به این پرسش پرداخته است که آیا اعتراضات اخیر در ایران میتواند به فروپاشی جمهوری اسلامی منجر شود یا نه؛ پرسشی که با ادامه سرکوب خشونتبار معترضان، بار دیگر به کانون توجه رسانهها و محافل سیاسی بازگشته است.
این یادداشت با مرور پیشینه اعتراضهای سراسری در ایران آغاز میشود و یادآوری میکند که نارضایتی عمومی دستکم از سال ۱۳۸۸ و جنبش سبز تاکنون بارها به خیابانها کشیده شده، اما هر بار حکومت با اتکا به سرکوب توانسته است بحران را مهار کند. از اعتراضات سال ۱۳۹۸ در واکنش به افزایش قیمت سوخت گرفته تا خیزش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱، الگوی برخورد حکومت تقریباً ثابت بوده است.
زکریا با اشاره به اعتراضات کنونی که اکنون هفدهمین روز خود را پشت سر گذاشته، مینویسد هرچند برخی گزارشها از کاهش نسبی تجمعات خیابانی در روزهای اخیر حکایت دارد، اما تحلیلگران معتقدند شرایط اینبار از نظر عمق بحران جدیتر از گذشته است. به نوشته او، اعتراضات فعلی تنها واکنشی مقطعی نیست، بلکه نشانهای از نارضایتی ساختاری و انباشته در جامعه ایران به شمار میرود.
در ادامه، زکریا به ابعاد خشونت اعمالشده علیه معترضان میپردازد و مینویسد شدت سرکوب در این دور از اعتراضها چشمگیر بوده است. بر اساس گزارش یک نهاد حقوق بشری مستقر در ایالات متحده، از آغاز اعتراضها تاکنون بیش از دو هزار و چهارصد نفر از معترضان کشته شدهاند؛ آماری که به دلیل قطع گسترده اینترنت و محدودیتهای ارتباطی امکان راستیآزمایی مستقل آن وجود ندارد.
بیشتر بخوانید:
ولی نصر: مداخله نظامی آمریکا در ایران، قماری پرخطر
اعتراضات در ایران؛ هفدهمین روز در سایه مواضع رهبران جهان و انتظار برای تصمیم ترامپ
اعتراضات ایران؛ «ترامپ گزینه مداخله نظامی را بررسی میکند»
آنچه درباره پانزدهمین روز اعتراضات میدانیم؛ تصاویر کشتهها و احتمال حمله نظامی
چهاردهمین روز اعتراضات؛ گزارش میدانی از خاموشی دیجیتال و درگیریهای خونین
به نوشته زکریا، اتکای حکومت به خشونت عریان، اگرچه در گذشته به مهار اعتراضها انجامیده، اما در شرایط کنونی میتواند خود به عاملی برای تعمیق بحران مشروعیت و گسترش شکاف میان جامعه و حاکمیت تبدیل شود.
در این یادداشت، بحران اقتصادی بهعنوان یکی از محرکهای اصلی اعتراضات برجسته شده است. زکریا با استناد به تحلیلهای منتشرشده در نشریه «فارین افرز» مینویسد سقوط ارزش ریال و افزایش شدید قیمت مواد غذایی، بخش بزرگی از جامعه ایران را به نقطهای رسانده که زندگی روزمره «غیرقابل تحمل» شده است. بنا بر آمار سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، قیمت مواد غذایی از ابتدای سال ۲۰۲۵ بیش از ۷۰ درصد افزایش یافته و مقامهای دولتی ایران نسبت به جهش دوباره قیمتها هشدار دادهاند. از نگاه تحلیلگران، این وضعیت باعث شده اعتراضات کنونی فراتر از مطالبات مقطعی، به نبردی بر سر آینده کشور تبدیل شود.
زکریا همچنین به تحلیل الکس وطنخواه، پژوهشگر مؤسسه خاورمیانه، اشاره میکند که معتقد است آنچه این دور از اعتراضها را متمایز میکند، نه فقط خشم عمومی، بلکه فروپاشی امید به آینده است. به گفته او، جامعه ایران در وضعیت تعلیق و بیافقی گرفتار شده و معترضان امروز نهتنها خشمگینتر، بلکه ناامیدتر از گذشتهاند.
در بخش دیگری از یادداشت، زکریا به فشارهای خارجی بر حکومت ایران میپردازد و مینویسد جمهوری اسلامی اکنون نسبت به موجهای پیشین اعتراضات آسیبپذیرتر شده است. به نوشته او، حملات نظامی آمریکا و اسرائیل در ماه ژوئن، تضعیف نیروهای نیابتی منطقهای ایران، تحولات سوریه و بحران جانشینی آیتالله علی خامنهای ۸۶ ساله، مجموعهای از فشارهای همزمان را بر رأس قدرت وارد کرده است. افزون بر این، احتمال تکرار حملات نظامی خارجی همچنان بر فضای سیاسی ایران سایه انداخته است.
در هفدهمین روز اعتراضها، تحولات روز سهشنبه ۲۳ دیماه بیش از هر چیز ناظر به واکنش رهبران جهان بوده است. در این میان، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، با مواضعی تندتر از دیگران، به یکی از کانونهای اصلی این تحولات تبدیل شده است. تهدید او به مداخله نظامی در صورت ادامه کشتار معترضان، گمانهزنیهای گستردهای را درباره پیامدهای احتمالی تصمیمهایش برانگیخته است.
ترامپ روز سهشنبه در پیامی خطاب به معترضان ایرانی نوشت: «وطنپرستان ایرانی، به اعتراضات ادامه دهید. نهادهایتان را پس بگیرید. نام آدمکشها و سرکوبگران را به خاطر بسپارید. آنها بهای سنگینی پرداخت خواهند کرد.» او همچنین از تصمیم خود برای توقف نشست با تمامی مقامهای ایرانی خبر داد و به معترضان وعده داد که «کمک فرا خواهد رسید.»
در جمعبندی، زکریا تأکید میکند که آینده جمهوری اسلامی به چند عامل کلیدی بستگی دارد: تداوم و گستره اعتراضات، توانایی معترضان برای شکلدادن به خواست یا رهبری مشترک، میزان انسجام یا شکاف در میان نخبگان حاکم و در نهایت تصمیم ایالات متحده درباره مداخله یا عدم مداخله. پرسشی که به نوشته او همچنان بیپاسخ مانده این است که آیا این بار، همزمانی بحران داخلی و فشارهای بینالمللی میتواند سرنوشت متفاوتی را برای حکومت ایران رقم بزند یا نه.
بیشتر بخوانید:
سیزدهمین روز اعتراضات؛ قطع گسترده اینترنت و تاکید خامنهای بر عدم عقبنشینی
فراخوان رضا پهلوی؛ تهران و شهرهای دیگر صحنه اعتراضات گسترده شبانه شدند
آنچه درباره دوازدهمین روز اعتراضات میدانیم؛ اعتصابهای سراسری و همصدایی هنرمندان و ورزشکاران
روز یازدهم اعتراضات ایران؛ گسترش اعتصاب بازار، و موج جمعیت در آبدانان
